PLACE I ULICE – historia zabudowy

Oprac. M. Fronczkowski

PLAC TADEUSZA KOŚCIUSZKI W TOMASZOWIE MAZOWIECKIM

Około roku 1824 na prawym brzegu rzeki Wolbórki wytyczonych zostało czternaście ulic, które miały stanowić dzielnicę tkaczy sukienników osady Tomaszów. Centralnym miejscem tej dzielnicy stał się prostokątny plac nazwany Rynkiem Św. Józefa, który pełnić miał funkcję placu targowego i węzła komunikacyjnego przyszłego miasta. Rynek miała otaczać zwarta zabudowa piętrowych, murowanych kamieniczek[1]. Tak też się stało i w niespełna pięć lat powstało kilkanaście wymurowanych z kamienia wapiennego jednopiętrowych, w większości podpiwniczonych i krytych gontem lub ceramiczną dachówką domów mieszkalnych. Na poziomie parteru znalazły w nich siedzibę sklepy, oberże, cukiernie i warsztaty rzemieślnicze. W połączeniu z placem targowym na którym dwa razy w tygodniu rozkładały się stragany i jarmarczne budy powstało centrum handlowym osady[2]. W rynku wybudowano ewangelicki kościół i szkołę, a w domu dziedzica o nr polic. 1 ulokowano siedzibę burmistrza, areszt miejski, biura policji[3]. Na potrzeby mieszkańców, kupców i kupujących wybudowano trzy studnie publiczne.

Rynek do roku 1853 nie posiadał bruku i oświetlenia. Jedynie na odcinku długości 125 sążni, przy jatkach rzeźniczych wybrukowano trotuar i rynsztok nieco wcześniej bo w 1840 r[4]. Po wybrukowaniu pojawiły się pierwsze latarnie naftowe[5], które w 1908 r. zamieniono na gazowe[6]. Oświetlenie elektryczne w postaci 11 latarni całonocnych i 4 latarni północnych zafunkcjonowało na Pl. T. Kościuszki dopiero po 1922 r[7]. Do roku 1961 budynki nie posiadały instalacji wodociągowej i kanalizacyjnej. W roku 1926 wymieniono nawierzchnię jezdni Pl. Kościuszki z bruku na kostkę bazaltową a chodniki wyłożono płytami betonowymi wyprodukowanymi w miejskiej betoniarni. Jednak teren placu targowego nadal pozostawał brukowany kamieniem polnym.

W czasie Powstania Styczniowego, latem roku 1863 w samym środku Rynku stanęła drewniana szopa-stajnia i barak dla batalionu strzelców rosyjskich. Oddział ten miał chronić miejscowe urzędy. Szopa i koszary wojskowe przetrwały w tym miejscu kilkanaście lat[8]. W tym samym miejscu w latach 1899-1901 wybudowano cerkiew pw. św. Michała Cudotwórcy, która została rozebrana po 1925r.

W roku 1918, na wschodnim skraju Rynku, kilka dni przed odzyskaniem niepodległości, posadowiono i odsłonięto pomnik poświęcony Tadeuszowi Kościuszce. Był to pierwszy pomnik jaki wzniesiono w Tomaszowie. Wtedy też zmieniono nawę Rynku na Plac T. Kościuszki[9].

W połowie lat 20. Zabroniono na Pl. Kościuszki handlu słomą, sianem i zwierzętami. Dopuszczono w dni targowe, jakimi pozostały wtorki i piątki, handel ze straganów. Dopuszczono jak to było wcześniej do urządzania w tym miejscu przedstawień cyrkowych. Ostatnie występy cyrków miały miejsce w połowie lat 50. XX wieku.

Pod koniec lat 30. XX wieku w 25 domach przy Pl. Kościuszki mieszkało 628 osób. W tej liczbie 512 starozakonnych i 116 chrześcijan[10]. W tym też czasie było to największe w mieście skupisko sklepów, których było 36. Było tu też 19 warsztatów wytwórczych i usługowych oraz 9 lokali gastronomicznych[11].

W roku 1944 pod płytą Pl. Kościuszki, niemieccy okupanci z gotowych elementów betonowych wybudowali schron przeciwlotniczy[12]. Zimą 1945 r. w centralnej części Placu, tam gdzie w latach 60. XIX wieku były rosyjskie koszary a później cerkiew, urządzono cmentarz dla poległych w walkach z Niemcami żołnierzy Armii Czerwonej. Cmentarz przetrwał do 10 kwietna 1949 r. Również w 1945 r. utworzono kompleks memorialny ku czci poległych żołnierzy Armii Czerwonej w skład którego oprócz cmentarza wchodził 16 metrowy obelisk zwieńczony sowiecką gwiazdą, dwie fontanny i zespół kwietników. Pomnik popularnie nazywany „gwiazdą” rozebrano w latach 1990-1991[13]. Kwietniki i fontanny przetrwały znacznie dłużej bo do roku 2013.

Na Rynku a później na Pl. T. Kościuszki przez wiele lat funkcjonował postój dorożek a następnie taksówek i autobusów. W latach 60. XX wieku na południowo – wschodniej części placu zlokalizowano dworzec autobusowy PKS.

Plac T. Kościuszki był miejscem wielu zgromadzeń publicznych i uroczystości patriotycznych. W tym miejscu odbywały się defilady, capstrzyki i przysięgi wojskowe. W czasach PRLu przechodziły obok ustawianej tu trybuny wszystkie pochody 1 Majowe. Było to miejsce wielu imprez kulturalnych, festynów, pokazów i uroczystości religijnych. Pierwsze „Dni Tomaszowa” odbywały się właśnie na Pl. T. Kościuszki.

W roku 2007-2008 opracowano projekt przebudowy płyty Placu T. Kościuszki, a następnie do roku 2015 trwały roboty budowlane. W ramach tego projektu zmieniono nawierzchnię jezdni, chodników, urządzono nowe zieleńce, fontanny, oświetlenie, wybudowano podziemny kanał dla instalacji technicznych i zespół dziennych kiosków handlowych. Wartość zrealizowanych robót 24 778 788 PLN z tego 15 059 662 PLN dofinansowania Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego[14]. Ponadto w ramach Lokalnego Programu Rewitalizacji na lata 2007-2015 zrealizowano projekty uzupełniające w postaci przebudowy schodów w ulicy Rzeźniczej i przebudowy schodów w ulicy Przeskok, które przylegają bezpośrednio do Pl. Kościuszki. Przeprowadzono też adaptację budynku przy Placu Kościuszki 18 na Miejskie Centrum Kultury oraz Oddział dla Dzieci i Młodzieży Miejskiej Biblioteki Publicznej. Warto zaznaczyć, że zagospodarowanie Pl. Kościuszki w 2016 r. w konkursie Urbanistów Polskich Oddział w Łodzi na najlepiej zagospodarowaną przestrzeń publiczną w województwie łódzkim w kategorii „Zrewitalizowana przestrzeń publiczna” uzyskało pierwsze miejsce.

Płyta Pl. T. Kościuszki według zrealizowanego projektu koncepcyjnego przebudowy – rewitalizacji z sierpnia 2008 r. Projekt WND-RPLD.06.01.00-00-029/11 realizowano w l. 2007-2014. (publikacja UM Tomaszów Mazowiecki rewitalizacja centrum miasta, <www.tomaszow-maz.eu>

 

Mapka obrazująca nowe oznaczenia numerowe posesji (na czarno) i dawne oznaczenia policyjnej numeracji ( czerwone) przy Placu T. Kościuszki w Tomaszowie Mazowieckim. Oznaczenia naniesione na fragmencie planu miasta Tomaszowa Mazowieckiego z 1920 r. stan z 1911 r. H. Stifelmana, kopia J. W. Starzyński – zbiory kartograficzne Archiwum Państwowego w Tomaszowie Mazowieckim s.704.

POMNIK TADEUSZA KOŚCIUSZKI

Pomnik Tadeusza Kościuszki na karcie pocztowej z końca lat 30.XX wieku

Opis rynku wypada rozpocząć od pomnika Tadeusza Kościuszki. Miejscem jego posadowienia jest wschodni skraj placu, przylegający do ul. św. Antoniego. Na całość składa się wysoki cokół i rzeźba figuralna postaci Tadeusza Kościuszki. Cokół jak i rzeźba wykonana została z czerwonego piaskowca szydłowieckiego. Sama postać przedstawia stojącego Tadeusza Kościuszkę bez nakrycia głowy, zwróconego przodem w kierunku wschodnim. Kościuszko ubrany jest w sukmanę. Prawą ręką sięga do szabli zawieszonej u lewego boku. Dłoń ma opartą na głowni szabli. Na przedniej ścianie wysokiego cokołu, na tarczy herbowej wyrzeźbiony jest orzeł stylizowany na herb Rzeczypospolitej z czasów dynastii Jagiellonów.

Na tylnej części cokołu widnieje napis „Zniszczony przez hordy hitlerowskie w 1940 r. Odbudowany przez społeczeństwo miasta Tomaszowa Mazowieckiego w 1947 r.” W tym miejscu należy zauważyć, że błędnie podano jako datę zniszczenia rok „1940”. Faktycznie pomnik został rozebrany z polecenia okupacyjnych władz niemieckich już pod koniec października 1939 r.

Historia powstania pomnika

W roku 1917 przypadała setna rocznica śmierci Tadeusza Kościuszki. Był on uważany przez wszystkie polskie środowiska polityczne i społeczne za bohatera narodowego, symbol walki o wolność Polski ale również o równość i sprawiedliwość społeczną.

Wzorem innych miast polskich i w Tomaszowie Mazowieckim postanowiono zorganizować obchody tej rocznicy. W dniu 23 września 1917 r. zorganizowano w budynku Straży Ogniowej przy ul. Pałacowej ( obecnie ul. POW ) zebranie przedstawicieli organizacji społecznych i najwybitniejszych obywateli miasta w celu powołania Komitetu Kościuszkowskiego. W trakcie zebrania zapadła również decyzja o budowie w Tomaszowie pomnika Tadeusza Kościuszki. Fundusze na budowę miały pochodzić ze składek mieszkańców. Na czele komitetu budowy stanął dr Stanisław Kostka Narewski, lekarz, działacz społeczny i orędownik walki o niepodległość[15].

Podczas wielkiej manifestacji w setną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki, 14 października 1917 r. w miejscu gdzie miał stanąć pomnik posadowiono kamień z wyrytym napisem „15 X.17 3 V.18 ”. Domniemywać należy, że pierwotnie planowano dokonać odsłonięcia pomnika na 3 maja 1918 r. Stanisław Narewski w opracowaniu „Tomaszów Bohaterowi Narodowemu – 1918” jako osoby bezpośrednio zaangażowane w budowę pomnika wymienia : ks. J. Zalewskiego, P. Adamskiego, Bednarskiego, K. Bilewicza, Chmielewskiego, Goździka, M. Hertza, E.A. Millera, M. Sarninę i Alfonsa Seweryna. W przeddzień tej uroczystości, 13 października 1917 r. Rada Miejska Tomaszowa Mazowieckiego podjęła decyzję o zmianie dotychczasowej nazwy rynku Świętego Józefa na Plac Tadeusza Kościuszki. 4 lipca 1918 r. po zebraniu funduszy pozwalających na budowę, Komitet Kościuszkowski wystąpił do niemieckich władz policyjnych o zgodę na budowę i jednocześnie na przeprowadzenie uroczystości związanych z jego odsłonięciem. Zgodę taką wydał komisarz miejscowej policji Michał Mansfeld – Maćkowiak.

Uroczystość odsłonięcia pomnika odbyła się w niedzielę 3 listopada 1918 r. na dziewięć dni przed rozbrojeniem garnizonu niemieckiego w Tomaszowie Mazowieckim.   Była to kilkunastotysięczna demonstracja patriotyczna mieszkańców miasta i okolicznych wsi. Podkreślić należy, że udział w organizacji manifestacji jak i w pracach organizacyjnych Komitetu Kościuszkowskiego brali udział przedstawiciele tomaszowskiej społeczności narodowości polskiej, żydowskiej i niemieckiej[16].

Autorem pomnika jest Wacław Konopka, artysta rzeźbiarz urodzony w Włocławku. Absolwent Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Po ukończeniu studiów zamieszkał w Łodzi. Tam też współpracując z firmą kamieniarską Antoniego Urbanowskiego i jego syna Józefa Urbanowskiego tworzył pomniki i rzeźby cmentarne. Był autorem kilku pomników Tadeusza Kościuszki. Taki sam (bliźniaczy) jak dla Komitetu Kościuszkowskiego w Tomaszowie Mazowieckim, wykonał również dla miasta Aleksandrowa Łódzkiego. Niestety ten w Aleksandrowie nie miał tyle szczęścia co tomaszowski i został bezpowrotnie zniszczony przez hitlerowców. Popiersia Tadeusza Kościuszki autorstwa Wacława Konopki, zachowały się w kościele św. Stanisława Kostki w Łodzi i przed kościołem w Konstantynowie Łódzkim. Ponad 80 rzeźb cmentarnych tegoż autora znajduje się na starym cmentarzu w Łodzi. Wacław Konopka zanim przystąpił do realizacji zamówienia dla Tomaszowa sporządził aż 8 różnych projektów pomnika z których Komitet Obchodów Kościuszkowskich wybrał jeden[17].

W październiku 1939 r. okupanci hitlerowscy obawiając się manifestacji postanowili rozebrać wszystkie pomniki w tym również pomnik Tadeusza Kościuszki. Dokonali tego jeszcze przed datą święta 11 listopada. Rozbiórkę zlecono robotnikom miejskiej betoniarni. Po rozebraniu pomnika na części został on przewieziony na teren betoniarni miejskiej. Pracownicy tejże firmy, narażając życie ukryli pomnik zakopując go w gruzie i przykrywając odpadami drutu i desek. W ukryciu i przechowaniu pomnika udział brali: Stefan Smolnicki – kierownik betoniarni miejskiej, Franciszka Smolnicka, Jerzy Kadow i Józef Kubicki – robotnicy betoniarni. Przeleżał tam do wiosny 1945 r. Po wydobyciu z wykopu, scaleniu i renowacji jaka dokonał tomaszowski mistrz kamieniarski Edward Natkański, został ponownie na tym samym miejscu posadowiony. Uroczyste odsłonięcie miało miejsce w 130 rocznicę śmierci T. Kościuszki, 12 października 1947 r. Było to pierwsze po wojnie odsłonięcie odbudowanego pomnika T. Kościuszki w Polsce[18]. Corocznie w rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja pod pomnikiem odbywają się manifestacje patriotyczne mieszkańców i władz miasta.

Zgromadzenie mieszkańców miasta w miejscu gdzie miał powstać pomnik T. Kościuszki podczas uroczystości wmurowania kamienia węgielnego 14 października 1917 r

Dom nr 1, dawna austeria a później hotel i restauracja (dawny nr polic. 26)

Jeden z najstarszych domów przy Pl. Kościuszki, wybudowany z środków Antoniego hr. Ostrowskiego około roku 1828. Budynek wzniesiony na planie prostokąta. Z opisu domu sporządzonego w roku 1849 wynika, że posiadał „bryłę zwartą dwukondygnacyjną, dach stromy czterospadowy kryty gontem. Stropy na belkach drewnianych. Elewacja frontowa siedmioosiowa, gładko otynkowana. Na parterze były dwa sklepy, pięć stancji. Na piętrze dalsze pięć stancji”[19]. Również w oficynie były pokoje gościnne. Był to dom zajezdny zwany Austerią Dominialną. W głębi podwórka była obszerna stajnia i wozownia. Później przez kilka lat w głównym domu były biura ratusza, cukiernia z bilardem i hotel „Rasija”. W międzywojniu Hotel „de Paris”. Po roku 1832 nieruchomość stanowiła własność Skarbu Królestwa i dzierżawił ją Jakób Stark[20]. W roku 1853 na przetargu za 1500 rbs. nabył ją Izaak Landau[21]. W tym czasie dom mieszkalny posiadał jedno piętro i nadal kryty był gontem. W podwórku były stajnie i oficyna.

 

W wykazie płacących podatek podymny za lata 1871-1873 jako właściciel domu o nr polic. 27 wymieniony jest Edward Heinrich[23]. Tak więc należy sądzi, że nabył nieruchomość pod koniec lat 60. XIX wieku. W roku 1892 E. Heinrich przebudował główny dom mieszkalny. Nadal pozostał on jednopiętrowym z tym, że zmieniono wewnętrzny układ pomieszczeń, dokonano wymiany więźby dachowej i zdjęto z dachu gonty a pokryto go papą. Łączna pow. zabudowy 650 mkw. na działce o pow. 788 mkw. W budynku głównym 3 pomieszczenia handlowe i 11 mieszkań jednoizbowych a w oficynach 3 mieszkania dwuizbowe. Długość fasady od strony Rynku wynosiła 33 m. W północno wschodnim narożniku powstał parterowy budynek, który stał się łącznikiem z piętrową oficyną przy ul. Jerozolimskiej.

W latach międzywojennych właścicielami nieruchomości byli Zofia i Otto Kindlajn zam. przy ul. św. Tekli 5 m.34[24]. W skład nieruchomości wchodził też drugi piętrowy, murowany dom czynszowy posadowiony przy ul. Jerozolimskiej 6. Zabudowania przy Pl. Kościuszki 1 i Jerozolimskiej 6 miały wspólne podwórze i leżały na tej samej działce. Kinlejowie na piętrze tego budynku prowadzili hotel „de Paris”( posiadali też folwark w Zarzęcinie powiat opoczyński). Na parterze była restauracja z dancingiem, którą prowadził Jan Kompa[25]. Późniejszymi właścicielami nieruchomości byli Artur i Emma Geister, którzy latach 40. prowadzili w tym miejscu „hotel Europa” do którego wejście prowadziło od Pl. Kościuszki., W tym samym budynku do roku 1939 mieścił się kantor banku Salomona Wasermana i Samuela Steinmana. Był tu też sklep z artykułami łokciowymi Chany Benczkowskiej.

Po wojnie nieruchomość w zasobach komunalnych. Od 1950 r. na parterze była restauracja Piotrkowskiego Zakładu Gastronomicznego, która po 1961 r. funkcjonowała pod nazwą ”Tomaszowianka”. Dopiero wtedy dom został przyłączony do wodociągu miejskiego i skanalizowany[26]. Po likwidacji restauracji powstał sklep Firmy Handlowej Centrum ABC.

Bryła budynku pomimo szeregu remontów i modernizacji pozostała niezmieniona. Zmianie uległo wnętrze budynku i wygląd elewacji frontowej, która nie zachowała cech stylowych. Obecnie na parterze kilka lokali handlowych.

Karta pocztowa przedstawia na pierwszym planie pomnik T. Kościuszki a w głębi początek ul. Jerozolimskiej z fragmentem domu Izaaka i Cerki Szeps, a z prawej strony fragment domu o dawnym nr polic. 27 – obecnie Pl. T. Kościuszki 1.

Domy z początku XIX wieku od nr 2 do 7

W XIX wieku domy te oznaczone były nr policyjnymi od 20A do 25B i należały do piętnastu właścicieli. Wszystkie te budynki posiadały wspólne niepodzielne podwórze z bramą wjazdową znajdująca się pomiędzy domem o nr 5 (d. 22) a domem o nr 6 (d.21). Wybudowane zostały nieomal równocześnie w latach 1828 – 1829. Na parterze każdego z nich był lokal sklepowy a na piętrze mieszkanie. Stanowią nadal zwartą bryłę posadowioną na rzucie litery „L”. Wszystkie zostały wymurowane z kamienia wapiennego i niewielkiej ilości cegły ceramicznej na zaprawie wapiennej. Fundamenty z kamienia polnego, stropy na belkach drewnianych. Początkowo posiadały dachy dwuspadowe pod drewnianym gontem[27]. Pod koniec XIX wieku zmodernizowano poddasza, podwyższono ściany zewnętrzne w których utworzono okienka wentylacyjne i doświetlające. Jednocześnie uległo zmianie nachylenie połaci dachu. Pod koniec lat 40. XX wieku prawie wszystkie elewacje frontowe tych budynków znajdowała się w fatalnym stanie. Przeprowadzony w połowie lat 50. remont tylko nieznacznie poprawił ich wygląd. Wtedy to zlikwidowano trójkątne zwieńczenie frontonu nad bramą wjazdową i usunięto część gzymsów. Domy te choć należą do najstarszych zachowanych budynków mieszkalnych przy Pl. T. Kościuszki nie zostały wpisane do rejestru zabytków. Są charakterystycznym przykładem murowanej zabudowy małomiasteczkowej z początku XIX wieku. W części parteru nadal mieszczą sklepy i lokale usługowe. W latach 1940 -1945 wszystkie domy od nr 2 do 7 zostały przejęte w zarząd niemiecki i administrowane przez G. A. Seliga z miejscowego Zarządu Nieruchomości Żydowskich.

Powyżej plan sytuacyjny zabudowy przy Rynku od dawnego nr polic. 20 do 25 a obecnie Pl. T. Kościuszki od nr 1 do 7. Zbiory Archiwum Państwowego w Tomaszowie Mazowieckim.

Dom mieszkalny o nr 2 i 2a (dawne numery polic. 25 A i B)

Najprawdopodobniej dom wybudowany przez Icka (Joska) Rozenbluma i Judkę Pakułę[28]. W roku 1849 jego właścicielami byli Mosze Grinberg i Fawel Wrocławski[29]. Taki stan własności utrzymał się do lat 80. XIX wieku. Pod koniec XIX wieku jako współwłaściciele tej nieruchomości występują Redlich, Markowicz, Grinberg i Szaposzowicz[30]. Później jeszcze kilkakrotnie następowała zmiana właścicieli. W latach międzywojennych budynek należał do Mosze i Berek Szaposzowicza[31]. Chaim Ajzyk Szaposzowicz na parterze domu prowadził zakład fryzjerski. Ponadto udzielał porad i pomocy felczerskiej. Natomiast Betus Szapszowicz prowadził sklep z artykułami metalowymi, piśmiennymi i gazetami. Później był to sklep Mari Rzeszewskiej. Współwłaścicielem i administratorem nieruchomości był Henoch (Enoch) Himelfarb zam. Krzyżowa 17. Drugim współwłaścicielem (posesja 2a) była Chana Markowicz, która w tym domu na parterze od ulicy miała sklep. Obok niego był sklep mięsny Konstantego Tokłowicza[32].

Dom mieszkalny nr 3 (dawny nr polic. 24 A i B)

Najprawdopodobniej dom wybudowany przez Szmula Rejngiwertz i Icka Rotnblum Na parterze mieli oni sklepy a na piętrze mieszkania. . Na początku lat. 30 XIX wieku jako właściciel domu wymieniony jest Hersz Rozentchal[33]. Początkowo był to dom jednopiętrowy i takim pozostawał przynajmniej do końca wieku XIX. Trudno dociec kiedy dobudowano drugie piętro. W każdym razie pod koniec XIX wieku był to już dom dwupiętrowy z siedmioma izbami mieszkalnymi i dwoma sklepami należącymi najpierw do Ryki Zajdler Dawidownej a następnie do Chaima Zajdler[34]. W latach 20. XX wieku jako właściciel wymieniany jest Wolf Zylberwasser[35], który na parterze prowadził sklep z artykułami żelaznymi. W latach 1941-1945 sklep należał do Koźlickiego. Po 1958 r. był tam sklep MHD z resztkami tekstylnymi[36]. Obecnie nieruchomość stanowi własność sukcesorów Marii Sobkiewicz, którzy od ulicy posiadają sklep obuwniczy. Budynek posiada odnowioną elewację i sprawia wrażenie zadbanego.

Dom o nr 4 (dawny nr polic. 23A i B)

Murowany dom jednopiętrowy wybudowany z środków Lejba Seng (Sęk), Lewka Sylber i Szmula Rejngiwerta. Sęk i Rejngiwert z rodzinami mieszkali na piętrze a na parterze mieli sklepy. Powierzchnia zabudowy to 20 mkw. na miniaturowej działce o pow. 40 mkw. W międzywojniu dom należał do Szlamy Dobrowolskiego z jego sklepami od ulicy. Miał tu sklep Edward Jarosz z ul. Wieczność 22, Dawid Woszczyński sprzedaż pieczywa, Izrael Szymbach i Motel Tenenbaum.

Dom o nr 5 (dawny nr polic. 22 A, B i C)

Budynek mieszkalny o pow. zabudowy 56 mkw. na działce 72 mkw. Najprawdopodobniej jego pierwszymi właścicielami byli Mosze Bleinberg i Mosze Breslauer[37]. W połowie wieku XIX doszedł jeszcze jeden współwłaściciel, którym był Antoni Ciesielski. Każdy z wymienionych współwłaścicieli posiadał jeden sklep i zajmował jedno mieszkanie „stancję”. W budynku były 4 izby mieszkalne i jedno pomieszczenie handlowe. Jedną z izb zajmował Adam Pająk, chirurg przybyły z Sochaczewa. Pod koniec wieku XIX jako właściciele występują Bugajski, Zakrzewski i Rywka Szeps[38]. W okresie międzywojennym właścicielem domu był Icek Rozencwajg, który handlował mąką a jego żona Rywka Łaja Rozencwajg prowadziła piwiarnię[39]. Później Bolesław Wolski prowadził tu sklep spożywczy. Powojenni właściciele to Antoni Patek z Inowłodza i Leonard Wawszczak. Na parterze w l. 50. XX wieku mieściła się wytwórnia luster i szlifiernia szkła.

Domy o nr 6 i 6a ( dawny numer 21A i B)

Dom wybudowany przez Abrama Fryszer i rzeźnika Abrama Żółtowskiego w latach 1829-1930 na działce dzierżawionej od dziedzica osady. W połowie XIX wieku właścicielem nieruchomości został Josek Grincholtz. Na początku wieku XX dom należał do Stefana Luzińskiego, który był właścicielem jednej izby mieszkalnej i jednego sklepu. Był to sklep rzeźniczy. Druga część domu oznaczona jako 6a z czterema izbami mieszkalnymi i jednym sklepem (spożywczym) była własnością Rywki Zameczkowskiej. Miał też tu swój warsztat czapnik Motel Rotberg. Po 1945 r. nieruchomość administrowana przez Miejski Zarząd Budynków Mieszkalnych.

Domy nr 5,6 i 7 przy Pl. T. Kościuszki. Fotografia z końca lat 60.XX wieku ze zborów Delegatury WUOZ w Piotrkowie Tryb.

Dom nr 7 (dawny nr polic. 20A i B)

Dom pod nr 7 wybudowany przed 1830 r. przez Joska Grincholtza przybyłego z Ujazdu i Abrama Akrymel[40]. Później doszedł jeszcze jeden współwłaściciel Mosze Sadokierski[41]. Każdy z współwłaścicieli na parterze miał sklep a na piętrze mieszkanie. Ta jednopiętowa kamieniczka z czteroizbowym mieszkaniem i dwoma sklepami należała od końca wieku XIX do latach 30. XX wieku, po połowie do Henocha Obercyngiera i Chaima Benglerowicza[42]. Rodzina Benglerowicza na piętrze zajmowała dwuizbowe mieszkanie. Na parterze do końca lat 30. był sklep z pieczywem.

Fotografia z lat 60. XX wieku. Widok na postój dorożek (sań) i autobusów PKS oraz domy przy Pl. Kościuszki 5/7. Monografia „Tomaszów Mazowiecki 1945-1965” pod red. T. Kawki, maszynopis w zbiorach prywatnych A. Kobalczyka.

Dom narożny przy ul. Polnej nr 1.

Do kamieniczki oznaczoną nr 7 (nr polic. 149) przylega narożny dwupiętrowy dom przyporządkowany do ul. Polnej 1. W roku 1830 dom należał do Abrama Elbingera, który najprawdopodobniej wybudował go około roku 1828[43]. Posesja zajmowała około 800 mkw. W połowie XIX wieku jej właścicielem został kupiec Zelman Rubin.

W okresie międzywojennym nieruchomość należała do Moszka Landau zam. Warszawska 45 i Mordki Rozena zam. Pl. Kościuszki 24. W dwupiętrowym domu było 9 mieszkań jednoizbowych, 5 mieszkań dwuizbowych a na poddaszu 8 mieszkań jednoizbowych. Na parterze zlokalizowanych było 8 sklepów.

Fotografia z lat 30. XX wieku. Postój dorożek przed kamieniczkami przy Pl. Kościuszki 5/7. Z prawej strony widoczny dwupiętrowy dom przy ul. Polnej 1. Fotografia w zbiorach Skansenu Rzeki Pilicy.

Południową pierzeję Placu Kościuszki stanowiły kamienice od numeru 8 do 13. Stanowiły zwartą zabudowę, która zaczynała się u wylotu ul. Polnej a kończyła u wylotu ul. Berka Joselewicza (dawna ul. Handlowa). Obecnie żaden z poniżej opisanych domów nie istnieje. Na początku lat 90. XX wieku były w tak złym stanie technicznym, że musiały zostać rozebrane. Powstała na ich miejscu zabudowa niewiele przypomina tą z XIX wieku. Poniżej opis dawnej zabudowy jaka powstała w XIX wieku.

Fotografia przedstawia fragment Pl. Kościuszki przy wylocie ul. Polnej. Z prawej strony domy o nr 8 i 9. Z lewej strony częściowo zasłonięty ścianą cerkwi dom o nr 7 i dwupiętrowy dom przy Polnej 1.

Dom pod nr 8, oberża Gotliba Holsteina (dawny nr polic. 19)

Był to dom jednopiętrowy o wymiarach 36 na 18 łokci, murowany z kamienia wapiennego i cegły, kryty gontem, wybudowany przed 1826 r. przez Gottliba Holsteina[44], cieślę i oberżystę przybyłego ze Zgorzelca. Na planie miasta z 1825 r. budynek zaznaczono jako istniejący[45]. W budynku była sala zabaw i do gry w kręgle oraz trzy stancje, osiem izb mieszkalnych, dwa sklepy. G. Holsttein prowadził w tym domu jedną z najbardziej znanych i uczęszczanych oberży. W maju 1851 r. odsprzedał prawa do nieruchomości Hermanowi i Bercie Galewskim za 2100 rbs[46]. W budynku było wtedy 26 izb mieszkalnych i 6 lokali użytkowych. Galewscy w roku 1862 odstąpili swe prawa do nieruchomość fabrykantowi sukna Majchrowi Michałowi Wajnbergowi, który tego samego roku nabył ją od miasta na władność[47]. W części budynku zainstalował ręczne krosna tkackie i do połowy lat 80. XIX wieku prowadził wyrób sukna. W tym samym czasie w jednym z lokali sklepowych Beniamin Willich założył sklep z materiałami sukiennymi[48]. Wajnbergowie pozostawali właścicielami nieruchomości do końca XIX wieku.

Budynek był kilkakrotnie przebudowywany. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku był budynkiem narożnym, przy zbiegu ul. Wschodniej, Polnej i Rynku, którego elewacje zachowały cechy stylu neoklasycystycznego. Rzut poziomy na planie złożonym, zbliżonym do pochylonej litery „L”. Bryła zwarta, dwukondygnacyjna z poddaszem użytkowym, dach dwuspadowy umiarkowanie stromy, kryty papą. Elewacja frontowa od strony Rynku siedmioosiowa, dwukondygnacyjna, ściana tynkowana bez szczególnych ozdób. W narożnikach nieznacznie wysunięte pilastry. W osi środkowej fronton segmentowy, poniżej balkon umiejscowiony nad wejściem do sieni komunikacyjnej. Niewielki gzyms między kondygnacyjny biegnie przez całą długość elewacji. Były też gzymsy nad piętrem i pod okienkami poddasza oraz płaski gzyms koronacyjny. W osiach otwory okienne 1 i 2 kondygnacji prostokątne. Na poziomie poddasza, w osiach po dwa okienka wentylacyjno-doświetlające. Podobna elewacja od strony ul. Polnej z tym, że sześcioosiowa. Na parterze w osi 2 i 5 drzwi sklepów. Taki wygląd elewacji przetrwał do remontu jaki był przeprowadzony na początku lat 60. Wtedy zlikwidowano zwieńczenie frontonu i narożnych pilastrów, spłaszczono gzyms między kondygnacyjny i koronacyjny.

Na początku XX wieku nieruchomość znalazła się w posiadaniu Chaima i Moszego Najdejwajsa i pozostawała w posiadaniu tej rodziny do lat 40. XX wieku. Najdelwajsowie trudnili się handlem tkaninami tzw. „sprzedażą manufakturową”. Na parterze był warsztat szklarski Szmula Szwajdlera oraz piwiarnia Jakóba Fogiela. Po wojnie nieruchomość w ¾ stała się własnością Józefa Sokalskiego i w ¼ Tadeusza Bieleckiego. Na parterze budynku w latach 60. I 70. XX wieku mieściła się poczekalnia i kasy dworca PKS, który obok na płycie Placu Kościuszki posiadał przystanki komunikacji międzymiastowej.

Pierwszy z lewej to dom przy Pl. T. Kościuszki 8. Fotografia z końca lat 60.XX wieku.

 

Na miejscu rozebranej dawnej zabudowy pierzei południowej na początku lat 90.XX wieku funkcjonował bazar. Fotografia ze zbiorów prywatnych.

Dom nr 9 (d. nr polic.18)

W tym miejscu stał jednopiętrowy murowany dom wybudowany przed rokiem 1830. W roku 1830-1832 jako właściciel występuje Mendel (Mosiek) Safier, kramarz przybyły do Tomaszowa z Rawy[49]. W połowie XIX wieku jako właściciele domu występują Blina Nejfeld i Henycha Milsztajn[50]. W roku 1849 w „spisie ognisk” zamieszczono opis z którego wynika, że był to budynek murowany, piętrowy, pod gontem, na parterze miał pięć izb mieszkalnych i tyleż samo na piętrze. W ścianie frontowej 10 okien. W latach 80 XIX wieku właścicielami domu została rodzina Norymberskich[51]. Najprawdopodobniej wtedy to w podwórku dobudowano oficynę.

Na podstawie zachowanych fotografii z końca XIX wieku możemy opisać jego wygląd. Budynek wybudowany na rzucie prostokąta, bryła zwarta, dwukondygnacyjny z poddaszem, dach dwuspadowy, umiarkowanie stromy, nad kalenicą cztery kominy. Elewacja frontowa siedmioosiowa o cechach klasycystycznych. W osi środkowej nieznacznie wysunięta fasada, bez zwieńczenia, z bramą wjazdową na parterze i oknem balkonowym na piętrze. Otwór bramy i otwór okna balkonowego zwieńczony łukowo. Balkon z poręczą tralkową równy z licem fasady. Otwory okienne prostokątne, sklepione płasko, okna z ramą krzyżową, prawdopodobnie typu skrzynkowe. W osi okien na poddaszu po dwa okienka wentylacyjne sklepione półkoliście. W części parteru zaczynając od osi skrajnej w co drugiej drzwi prawdopodobnie prowadzące do sklepów. Na parterze wszystkie otwory okienne i drzwiowe zabezpieczone dwuskrzydłowymi okiennicami. Nad parterem i piętrem niewielki gzyms ciągnący się wzdłuż całej długości elewacji. Gzyms koronacyjny, płaski stanowiący oparcie dla rynny.

Po roku 1920 jako właściciel domu występował Nusen Norymberski[52]. W budynku głównym i oficynie było 19 izb mieszkalnych i 6 lokali użytkowych. W roku 1932 N. Norymberski wybudował w podwórku piętrowy budynek przylegający jedną ścianą do domu frontowego. Od rynku mieścił się sklep żelazny Joska Rajchmana, który drugi sklep miał przy Pl. Kościuszki 16. Był tu też sklep Jakóba Goldmana z artykułami elektrotechnicznymi, rowerami i radiami. Po wojnie nieruchomością zarządzała Leokadia Baran i Barbara Dziubałtowska. Na parterze sklep spółdzielni „RUCH”.

Dom przy Pl. T. Kościuszki nr 9. Fotografia z końca lat 60.XX wieku. Zbiory WUOZ w Łodzi Delegatura w Piotrkowie Tryb.

Dom nr 10 (d. nr polic. 17)

Pierwszy wybudowany w tym miejscu dom był budynkiem jednopiętrowym, 40 na 18 łokci, wymurowanym z kamienia wapiennego, cegły i kamienia polnego. Wzniesiony przed 1830 r. przez kupców Jakuba Wejnbega i Hersza Jakuba Schonberga[53]. Na mocy kontraktu wieczystego dzierżawili oni nieruchomość od Antoniego hr. Ostrowskiego. Na parterze było sześć izb mieszkalnych, dwa sklepy a na piętrze sześć izb mieszkalnych. W jednym ze sklepów Jozef Goldman prowadził sprzedaż sukna („sukienna ławka”). W podwórku wybudowano dwie drewniane oficyny w których były po dwie izby mieszkalne. W roku 1860 H. J. Schonberg odstąpił swoją część J. Wejnbergowi, który następnie nabył nieruchomość od miasta[54]. Jeszcze w połowie lat 80. XIX wieku dom był w posiadaniu Lewka Wajnberga, natomiast w roku 1887 jako właściciele nieruchomości występują Hil Majer Wejs i Michał Lipsker. Nowi współwłaściciele w tyle działki, od strony ul. Wschodniej mieli wybudować jednopiętrowy murowany dom z bramą przejazdową a od strony zachodniej rząd budynków gospodarczych[55]. Inwestycja nie została w pełni zrealizowana, powstała jedynie część tego domu.

W wyniku kolejnych podziałów pod koniec XIX wieku dom stał się własnością Chaima Kolersztajna a następnie Efroima Fenstermana[56]. 1/26 domu, czyli dwie izby mieszkalne należały do Lejby Książkiewicz zam. przy ul. Wschodniej 20, która w latach 30.XX wieku miała tu sklep piekarniczy a obok piwiarnię prowadził Michał Marianowski. Po wojnie część kamienicy w zarządzie MZBM a część w posiadaniu Stanisława Pawlika[57]. Mieścił się tu punkt krawiecko – kuśnierski Spółdzielni Usług Skórzanych „Pokój”.

Rozbiórka domów południowej strony Pl. T. Kościuszki. Trzeci od lewej to dom o nr 10. Fotografia ze zbiorów prywatnych.

Dom nr 11 oberża Krystiana Lorenca (d. nr polic. 16)

Był w tym miejscu dom jednopiętrowy, murowany, początkowo kryty gontem, wybudowany przed 1826 r. przez Zusmana Goldmana. W latach 30. XIX wieku pojawiają się współwłaściciele Hersz Berg i szynkarz Nuta Granat[58]. W budynku na parterze było 6 izb i dwa sklepy a na piętrze 4 izby. Okien od frontu 14. Prawdopodobnie przed rokiem 1828 właśnie w tym domu Jan Krystian Lorenc prowadził jedną z bardziej znanych w mieście oberżę. Jego żona Zuzanna Mannigel, była córką założyciela cechu tomaszowskich sukienników. W latach 70. XIX wieku jako właściciele nieruchomości nadal występuje H. Berg i N. Granat. Wymienia się też maklera Abrama Izraelowicza, który w tym domu prowadzi interes kupiecki[59].

W latach międzywojennych dom znalazł się w posiadaniu Berka Kurca. W budynku było 12 izb mieszkalnych i dwa lokale użytkowe. Na parterze dwa lokale zajmował sklep spożywczy i z artykułami kolonialnymi prowadzony przez B. Kurca. Obok był kantor spółki transportowej z o.o. „Samochód” (przystanek autobusu przy Antoniego 1/3) i piwiarnia Daniela Kryże.

Po wojnie nieruchomość podzielona na dwie części o nr 11 i 11a. Jedna część stanowiła własność Władysława Rózgi a następnie Władysława i Leokadii Horbik, a w drugiej mieścił się zakład naprawy wag Franciszka Majchrzaka. Były też tu biura Wojewódzkiej Spółdzielni Pracy.

Dom nr 12 (d nr. polic.15)

W latach 30. XIX wieku był na tym miejscu dom jednopiętrowy, murowany z kamienia wapiennego, o wymiarach 29 na 18 łokci, kryty gontem. Najprawdopodobniej wybudowany pomiędzy rokiem 1825 a 1826 przez Ankiela (Jankiela) Sztajmana, meklera[60]. Dom posiadał 8 izb a w ścianie frontowej było 12 okien. W tym samym czasie powstała też drewniana oficyna z dwoma izbami mieszkalnymi. Po roku 1871 jako właściciel domu występuje Lewek Wajs[61] a w latach 1896-1900 L. Wajs i M. Lipiekowicz. W latach 20 XX wieku nieruchomość należała do Idla Pakuły. Natomiast z opisu nieruchomości sporządzonego w 1938 r. wynika, że dom był wspólną własnością Teresy Pakuła i Mordki Hersza Kaczkowicza zam. Al. Marszałka Piłsudskiego 3. Powierzchnia działki to 592 mkw. z tego 400 mkw. pod zabudową. Długość elewacji fontowej 22 m, podwórko brukowane o powierzchni 144 mkw. W budynku głównym na piętrze jedno mieszkanie dwupokojowe i jedno mieszkanie czteropokojowe. Na parterze od strony rynku cztery lokale sklepowe. W jednym z nich Berek Bornsztajn prowadził sprzedaż maszyn kuchennych i szkła. Obok Chaim Milsztajn miał sklep spożywczy i wyrób szczotek, natomiast Jakub Żelaźnik prowadził sklep z wyrobami metalowymi i farbami. Przez pewien czas w latach 30. wspomniany Ch. Milsztajn w podwórku miał niewielki zakład zwany szumnie Fabryką Sprzętu i Wyrobów Tytoniowych[62]. Po wojnie nieruchomość w 35% (13 izb mieszkalnych) należała Marii i Jana Szczukockich a pozostała część stanowiła własność komunalną MZBM.

Dom nr 13 (d. nr polic. 14)

Dawny narożny dom przy ul. Berka Joselewicza (d. ul Handlowa) i Pl. Kościuszki powstał około 1826 r. Właścicielem nieruchomości był wtedy Icek Szperling[63]. Po wybudowaniu aż do drugiej połowy XIX wieku był to dom murowany, piętrowy, kryty gontem o wymiarach 30 na 18 łokci. Posiadał cztery izby mieszkalne i sklep. Miał 13 okien w ścianie frontowej od Rynku[64]. Miedzy innymi w latach 1831-1855 mieszkał w tym domu Rachmit Erlich, rabin przybyły do Tomaszowa z Ujazdu. W latach 40. XIX wieku nieruchomość stała się własnością fabrykanta Fryderyka Stumpffa, który założył pierwszy tomaszowski większy zakład wełniany. Był to folusz i farbiarnia uruchomiona jeszcze przed wybudowaniem Filatury i Batavi. Powstał już w 1824 r. przy Stawie Miejskim na północnej stronie ul. Tkackiej . Fryderyk Stumpff przybył z Grinbergu (Zielonej Góry). Otrzymał od Antoniego Ostrowskiego gwarancje, że w ciągu 10 lat żaden farbiarz nie zostanie przyjęty do miasta. Stało się jednak inaczej czego też nie ukrywa A. Ostrowski[65]. Już w 1827 r. kilku sukienników założyło kompanię foluszową i zawarło 6 letni kontrakt na nieodpłatne i nieograniczone korzystanie z wód Wolbórki do założenia własnego folusza[66]. Sytuacja ta w niczym nie umniejsza roli Fryderyka Stumpfa jaką odegrał w tworzeniu i rozwoju miejscowych zakładów foluszniczych i farbiarskich. Nie poprzestał on na zakładzie w Tomaszowie i po roku 1833 założył dużą Fabrykę Sukna w Starzycach. Był jednym z najzamożniejszych tomaszowskich przedsiębiorców, ale też najdynamiczniej rozwijającym swe zakłady w pierwszej połowie XIX wieku. Na początku lat 70 XIX wieku nieruchomość staje się własnością Haima Wajnberga a Karol Grochman posiada w tym domu warsztaty sukienne[67].

W latach międzywojennych właścicielami nieruchomości byli Nuseń i Hana Rojza Sztajnowicz. Plac 320 mkw. zabudowany domem mieszkalnym (pow. zabudowy 220 mkw i komórkami pow. zabudowy 20 mkw.) Była tu herbaciarnia Mosze Kachwiana. W podwórku Mordka Sztajnowicz miał warsztat blacharsko dekarski. W latach 1940 -1945 nieruchomość w zarządzie niemieckim. Na parterze lokale sklepowe wynajęto Ludwikowi Schmidt, który urządził w nich skład szyb i szkła[68]. Po wojnie nieruchomość w zasobach komunalnych, a zarządzana przez MZBM.

Pl. Kościuszki nr 14/15Al. Marszałka Piłsudskiego 1/3 kamienica Śpiewaka i Oderfelda (dawny numer polic. 13)

Nieruchomość w wyniku kontraktu wieczysto – dzierżawnego nr 2010 z 1826 r. znalazła się w posiadaniu Samuela Salina a od roku 1839 jego zięcia Wilhelma Blachmana. Pierwsze budynki w tym miejscu powstawały w latach 1826-1831. Budynek mieszkalny, który w części był też fabryką sukna i farbiarnią wybudowany został z kamienia polnego, kamienia wapiennego i cegły palonej. Posiadał parter i piętro oraz obszerne poddasze. Dach spadzisty, kryty gontem. Frontowa ściana długa na 90 łokci usytułowana wzdłuż zachodniego krańca Rynku. Od strony ul. Kaliskiej szczyt szeroki na 18 łokci, budynki gospodarcze ( bauernia i drwalnia), a od ul. Kramarskiej ogród warzywny. (Piotrkowskiej) W brukowanym podwórku studnia. W roku 1841 W. Blachman wystawił dom do sprzedaży. Zakupem był zainteresowany Jutka Denkier ze Zgierza oraz Burmistrz Tomaszowa z zamiarem zaadaptowania budynku na ratusz. Dokonano nawet wyceny i wystąpiono o zgodę do Naczelnika Powiatu Rawskiego. Ostatecznie Rada Powiatu uznała projekt za zbyt kosztowny” i nie doszło do sfinalizowania podpisanego przedwstępnie kontraktu[69]. Po roku 1844 nieruchomość znalazła się w posiadaniu Mośka Arona i Icka braci Sztejman[70]. Oni to częściowo przebudowali główny budynek. Przynajmniej do połowy lat 60. XIX wieku w budynku prowadzona była produkcja sukna na 17 krosnach i przy zatrudnieniu od 40 do 60 robotników[71]. Synem I. Steinmana był Julian (Juliusz) Steinman (1842-1920), który również mieszkał w tym domu. Był on przedstawicielem Rządu Narodowego i Naczelnikiem miasta Tomaszowa podczas Powstania Styczniowego[72].

Od roku 1871 jako właściciel nieruchomości występuje Michał Śpiewak[73], kupiec sukienny i właściciel farbiarni. M. Śpiewak w tym miejscu prowadził sklep sukienny a Icek Wielicki sklep z drobnicą tzw. „mleczną ławkę”. Z kolei Karol Wajs i Karol Grochman mieli w tym domu ręczne warsztaty sukienne[74]. Po roku 1880 jako współwłaściciele występują Jakub Wajnberg (kupiec i bankier), Gustaw Oderfeld i Michał Śpiewak, którzy tworzą spółkę. Był to nadal jednopiętrowy budynek. Dopiero po kolejnej przebudowie dokonanej po roku 1890 a przed 1896 przez Gustawa Oderffelda w spółce z M. Śpiewakiem stał się domem trzykondygnacyjnym i przybrał rozmiary i kształt jaki posiada obecnie.

W latach międzywojennych należał do Dawida Hipolita Oderffelda zam. w Częstochowie, Margarity Wolberg, Arona Nissenbauma i Abe Lajserowicza. Największy udział w nieruchomości miał D. H. Oderffeld do którego należały 74 lokale mieszkalne i 13 lokali sklepowych. A. Lajserowicz posiadał 13 lokali mieszkalnych i 2 sklepy, A. Nissenbaum 7 lokali mieszkalnych i jeden sklep[75]. Wjazd na dziedziniec bramą od ul. Grunwaldzkiej (dawna ul. Kramarska).

W kamienicy m. innymi mieszkał Samuel Norymberski, przedsiębiorca prowadzący handel węglem sprowadzanym z Zabrza (skład na ul. św. Antoniego 5 i przy ul. Spalskiej 45), Leon Anielewicz przedsiębiorca posiadający autobus komunikacji miejskiej, Teresa Donier prowadząca zakład krawiecki, Estera Jurkiewicz prowadząca sprzedaż art. żelaznych i wapna, Josek Kozłowski prowadzący olejarnie. Na piętrze Binema Tauba wynajmowała pokoje noclegowe. Na parterze był sklep spożywczy Teodory Jasińskiej i sklep spożywczy Szymona Beniamińskiego. Była też tu kawiarnia Joka Hellera[76].

Po wojnie dom w posiadaniu kilku właścicieli, między innymi Jana Jaworskiego (23 izby mieszkalne i 11 użytkowych), Jana Justyny (25 izb mieszkalnych i 9 użytkowych), Władysława Pająka i Heleny Małagockiej (16 izb mieszkalnych i 2 użytkowe) a pozostałe w zarządzie MZBM[77]. W roku 1956 na parterze od strony wschodniej przebudowano dwa lokale na kwiaciarnię MHD i sklep Spółdzielni Mleczarskiej. W roku 1961 miejscowy oddział Państwowego Zakładu Ubezpieczeń, który w tym budynku miał siedzibę nad ostatnią kondygnacją od strony Pl. Kościuszki umieścił pierwszy w mieście neon z napisem „Przezorny Zawsze Ubezpieczony”. W tym samym czasie na parterze w narożniku budynku otwarto sklep rybny. Na parterze od strony Pl. Kościuszki przez kilkanaście lat miał siedzibę Zespół Adwokacki[78].

Z lewej strony widok na dawny dom Oderfelda i Śpiewaka przy Pl. T. Kościuszki 14/15. Fotografia ze zbiorów „Polska na fotografii”.

 

otografia z drugiej połowy lat 70. XX wieku. Widok na wschodnią elewację budynku przy Pl. Kościuszki 14/15 z napisem „Przezorny Zawsze Ubezpieczony”.

Dom inż. Jakóba Sarre o nr 16, (dawny nr polic. 12 nr hip. KW398)

Dom wzniesiony przed rokiem 1826 przez Jakóba Sarre[79], inżyniera górnika, który nadzorował wydobycie rud żelaza w Tomaszowskich Zakładach Górniczo Hutniczych. We władaniu rodziny Sarre pozostawał do roku 1839, kiedy został zajęty przez Skarb Królestwa i sprzedany na licytacji[80].

Po wybudowaniu był to budynek jednopiętrowy, nie podpiwniczony, murowany z kamienia wapiennego, kamienia polnego i cegły, dach kryty dachówką z wejściem do sieni od strony rynku. Połać dachu czterospadowa, więźba dachowa drewniana, krokwiowo – płatwiowa. Podłogi z desek. W sieni schody drewniane. Nad wejściem do sieni facjatka z trzema oknami. Można przyjąć, że budynek reprezentuje styl późno klasycystyczny. Długość ściany frontowej od strony Rynku 42 łokcie, szerokość ściany szczytowej 24 łokcie. Na parterze było 6 izb mieszkalnych, jedna kuchnia i jeden sklep. Na piętrze osiem izb mieszkalnych. Główny budynek w ścianie frontowej miał 33 okna[81]. W tym samym czasie w podwórku wybudowano piętrową, krytą gontem oficynę z dwoma izbami mieszkalnymi i piekarnią. W drugiej połowie wieku XIX parter przeznaczono na sklepy a piętro na mieszkania. Po roku 1900 dobudowano od zachodu oficynę zabudowując prześwit pomiędzy głównym budynkiem a domem sąsiadującym od strony zachodniej. Wtedy też we wklęsłym narożniku powstała jeszcze jedna klatka schodowa z drewnianym biegiem schodów[82]. Podwórko, które lekko opada w kierunku północnym, zostało w powie XIX wieku wybrukowane kamieniami polnymi.

Warto zauważyć, że od 1838 r. do 1840 r. w domu tym mieszkał Fryderyk Trypplin, doktor filozofii, oficer wojsk napoleońskich, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wraz z nim mieszkała żona Fryderyka Trypplin z baronów Horn i córka Klotylda[83]. Przez pewien czas mieszkał tu lekarz miejski Heinrich Bibergeil przybyły do Tomaszowa z Włocławka.

W drugiej połowie XIX wieku jako właściciel domu występuje Erazm Gierlicki[84] (?) Pod koniec lat 80. XIX wieku jako właściciel domu o nr 12 wykazywany jest Edmund Knothe, a jako właściciel domu o nr 12a Karol Knothe[85]. Z tego można wnioskować, że nieruchomość została podzielona. Pod koniec XIX wieku nieruchomość znalazła się w posiadaniu Smula Rozenbluma, następnie Emanuela Rozenbluma.(APŁ WBRGP sygn. ) W budynku znajdowało się 51 izb mieszkalnych i 2 lokale sklepowe[86]. W jednym z nich Hana Miller od 1871 r. prowadziła sklep z materiałami sukiennymi. Rozenblumowie byli fabrykantami i posiadali tkalnię na końcu ul. Jeziornej. W latach międzywojennych na parterze miał sklep sukienniczy Jakób Pakin. Była tam też siedziba Spółdzielczej Powszechnej Kasy Kredytowej. Joka Rajchman prowadził sklep żelazny, Abram Chmielnicki sklep z garderobą , Jan Kubacki sklep mięsny (od 1937 r. przekazał go Marii Chojnackiej), Szmul Mordkowicz prowadził sprzedaż galanterii a Mosze Zuzowski wyrobów piekarniczych. Przez pewien czas był tu sklep papierniczy Elimelecha Glasa. W podwórku hurtownia wina Szilita, i piekarnia Jekla Ajzensztajna. Od frontu sklep i hurtownia tytoniu Franciszka Pawlaka. Mieszkała tu i miała zakład krawiectwa damskiego Laja Łokieć[87].

W latach 40. nieruchomość znalazła się w posiadaniu Ignacego, Zofii i Władysława Kupis oraz w 1/3 Barbary Przybylskiej. W latach 50. był tu sklep Związku Inwalidów Wojennych, sklep odzieżowy MHD nr 1, warsztat radiotechniczny Stanisława Glapińskiego, sklep GS nr 3. Były tu też kancelarie adwokackie. W latach 90. Lech Piwowarski na parterze (od strony Al. Marsz. J. Piłsudskiego) otworzył pierwsze w mieście prywatne delikatesy firmy PPH „Lech Market”. Budynek wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków w Łodzi pod nr rej. 923 z 29.12.1967 r.

 

Fotografia z lat 20 XX wieku. Widok na wschodnią ścianę frontową domu przy Pl. Kościuszki 16. Na parterze z lewej strony widoczny szyld hurtowni tytoniu Franciszka Pawlaka. Z prawej strony brama wjazdowa na podwórko posesji. Fot. zbiory prywatne.

Dom rodziny Bartke, Pl. T. Kościuszki nr 17 ( d. nr polic. 11)

Dwupiętrowa kamieniczka wybudowana przed 1830 r. W roku 1830 jako właściciel występuje Tobiasz Fryderyk Knothe[88]. Po wybudowaniu była to kamienica dwukondygnacyjna na planie prostokąta z konstrukcją ścian z kamienia wapiennego i cegły na zaprawie wapiennej. Więźba dachowa drewniana, krokwiowo-jętkowa z dwiema ściankami. Dach kryty gontem ( obecnie papą). Sień z wejściem od Rynku. W ścianie frontowej było 8 okien, drzwi wejściowe do sieni komunikacyjnej i drzwi do jednego sklepu. Na parterze były cztery izby, kuchnia i sklep. Na piętrze cztery izby mieszkalne[89]. Następnymi właścicielami nieruchomości zostali Szmul Remigiewicz i Tobiasz Fryderyk Knothe[90].

W połowie XIX wieku jedynym właścicielem domu został fabrykant sukna Fryderyk Knothe. On z kolei przekazał dom swemu bratu Karolowi, który opuszczając Tomaszów przekazał córce Marii, żonie Gustawa Bartke. Według przekazów rodzinnych dom przebudował Gustaw Bartke. Natomiast na podstawie akt podatkowych z roku 1896 dom nadal należał do Karola Knothe i był już domen trzy kondygnacyjnym czyli po przebudowie. Wypada więc domniemywać, że to właśnie Karol Knothe był inicjatorem przebudowy. W trakcie przebudowy zmianie uległ wygląd fasady. Dobudowano jedną kondygnację i zmieniono konstrukcję dachu. Całość w stylu późno klasycystycznym. Prawdopodobnie wtedy też dobudowano od podwórka oficynę w której umieszczono klatkę schodową. W budynku głównym i oficynie powstało 27 izb mieszkalnych i 14 lokali użytkowych. Elewacja południowa (frontowa) trójkondygnacyjna, symetryczna, pięcioosiowa. Ściana na parterze z cokołem i boniowaną ścianą do wysokości gzymsu między kondygnacyjnego. Centralnie główne drzwi wejściowe do sieni umieszczone pomiędzy parą pilastrów. Nad wejściem balkon z żeliwną balustradą z motywami geometrycznymi, który wsparty jest dwiema żelaznymi kolumienkami. Na pierwszym piętrze pięć prostokątnych okien. Okno środkowe w obramowaniu jońskich pilastrów podtrzymujących gzyms nadokienny. Po bokach po dwa okna z gzymsami wspartymi n dwóch konsolkach. Drugie piętro z pięcioma prostokątnymi oknami w ozdobnych opaskach. Nad oknem środkowym trójkątny tympanon. Elewację wieńczy wydatny gzyms koronujący z kostkowym fryzem[91]. Dom wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków Województwa Łódzkiego pod nr rej. 924 z 29.12.1967

Nieruchomość przy pl. Kościuszki 17 w latach międzywojennych stanowiła własność spadkobierców Gustawa Bartke (seniora) a mieszkali w nim: Gustaw Bartke [92](s. Gustawa i Marii) jego syn Jakób Bartke, Maria Luiza Bartke (córka Karola B.), Maria Elżbieta Bartke (córka Gustawa B.). W lokalu nr 2 mieściło się biuro oddziału piotrkowskiej elektrowni[93]. W oficynie od podwórka, Sala Kozłowska prowadziła handel zbożem i makiem. Po wojnie nieruchomość w posiadaniu Jerzego Bartke zamieszkałego w Krakowie[94]. W latach 50. XX wieku na parterze kamienicy był Zakład Kuśnierski a później sklep MHD z konfekcją. W latach 60. wschodnia cześć domu została zajęta na potrzeby Sądu Powiatowego. Mieścił się tu wydział cywilny, wydział rodzinny, wydział pracy i komornik rewiru I. Obecnie kamienic odrestaurowana pozostaje własnością prywatną.

 

Fotografia z połowy lat 90. XIX wieku. Przedstawia dom Gustawa Bartke i dom Edmunda Knothego przed przebudową.

 

Fotografia z lat 60. XX wieku. Przedstawia stan elewacji frontowej kamienicy przy Pl. T. Kościuszki 16. Na parterze z lewej strony widoczny sklep z MHD z konfekcją.

Budynek Miejskiego Centrum Kultury przy Pl. T. Kościuszki 18 (d. nr polic. 10)

Dom wybudowany przed 1829 r. W roku 1830 w wykazie posiadających domy i płacących składkę ogniową jako właściciel figuruje fabrykant sukna Ferdinand Blachman[95]. Na początku lat. 30.XIX wieku w budynku tym miała siedzibę pierwsza szkoła ewangelicka. Nauczyciele tej szkoły Jan Mischke i Zybel Beni mieli tu swoje mieszkanie.

 

Rysunek w części środkowej przedstawia dom braci Knothe ( ten z bramą) w połowie XIX wieku.

Prawdopodobnie pod koniec lat 30. XIX wieku dom kupili bracia Tobiasz i Fryderyk Knothe. Obecnie trudno jednoznacznie ustalić kiedy bracia Knothe weszli w posiadanie tej nieruchomości i czy kupili ją od miasta czy od F. Blachmana[96]. Niewątpliwie w roku 1849 w wykazie ognisk dom jest wpisany jako własność braci Tobiasza Wilhelma i Fryderyka Tobiasza Knothe. Potwierdzają to również zestawienia podatkowe za lata 1871 i późniejsze[97]. Również nie ulega wątpliwości, że został przebudowany w 1896 r. przez Edmunda Knothego. W latach międzywojennych właścicielem nieruchomości była Aleksandra Knothe. W budynku głównym było 7 izb mieszkalnych i 14 pomieszczeń użytkowych.

Budynek główny wzniesiony przed 1829 r. został rozplanowany na planie prostokąta, podpiwniczony, dwu kondygnacyjny. Fundamenty z kamienia i cegły, ściany z cegły ceramicznej pełnej na zaprawie wapiennej, strop nad piwnicą z cegły, ogniotrwały, nad parterem i piętrem na belkach drewnianych. Więźba dachowa krokwiowo – jętkowa. Dach kryty ceramiczną dachówka. Podłoga w piwnicach gliniana, na parterze ceramiczna i deskowa. Schody murowane jednobiegowe o drewnianych stopniach. Balustrada schodowa kuta z żelaza o motywach wici roślinnej. Na parterze były cztery izby i kuchnia i tak samo na piętrze[98]. Początkowo na parterze domu mieściły się warsztaty tkackie, natomiast na piętrze mieszkania właścicieli. W ścianie frontowej było wtedy 17 okien. W miarę rozwoju firmy po oku 1860 warsztaty tkackie przeniesiono do oficyn w głębi podwórza. Dojazd i wejście do magazynów i zakładu prowadziło od strony ul. Tkackiej.

Do roku 1896 była to niczym szczególnym nie wyróżniająca się jednopiętrowa kamieniczka z przejezdną sienią zwaną „bramą ogniową”. Przez tą bramę prowadziła droga łącząca Rynek z ul. Grinberską i stawem miejskim, który w wieku XIX stanowił m.in. i rezerwuar wody na wypadek pożaru. Wartość szacunkowa mieszkalnej kamienicy E. Knothego określona w polisie ubezpieczeniowej z 1886 r. wynosiła 4920 rubli a wartość oficyny mieszkalno – fabrycznej oszacowano na 2820 rubli[99].

W roku 1896 Edmund Knothe postanowił przebudować swój dom. Projektantem przebudowy fasady i dachu domu był architekt Dawid Lande. Po przebudowie budynek uzyskał jeszcze jedną kondygnację a elewacja otrzymała charakter secesyjnego pałacyku o bogato zdobionej elewacji i dachu. Układ wnętrza dwu traktowy z korytarzem biegnącym przez środek. Elewacja frontowa uzyskała układ pięciu przęseł ściennych wyznaczonych przez pary boniowanych pilastrów a między nimi okna o zmiennym rytmie ( 3-1-3-1-2). Na ostatniej osi od wschodu brama. Ryzality na 4-tej i 8-mej osi a w nich po jednym oknie. Na każdym przęsłem w dachu wole okno. W partii środkowej dwa gzymsy koronowe, jeden między kondygnacjami a drugi pod oknami balkonu przez długość całej elewacji. Elewację wieńczy gzyms koronujący u dołu ozdobiony ząbkowaniem, podtrzymywany przez wolutowe modyliony i kroksztyny z ornamentem roślinnym a pośrodku motyw twarzy ludzkiej. Otwory okienne w opaskach z bogatą dekoracją sztukatorską. W każdej ścianie wykusze bogato zrobione. Pomiędzy kondygnacjami balkony o balustradzie tralkowej wsparte na wydatnym gzymsie koronowym opartym na wspornikach wolutowych. Nad balkonem wydatny gzyms i szczyt zwieńczony esownicami między którymi dekoracja roślinna otacza głowę męską, nad która kartusz z literą K. Na elewacji data 1886 wskazuje rok dokonania przebudowy. Elewacja północna pozbawiona dekoracji[100].

W latach międzywojennych dom i plac przy pl. Kościuszki 18 należały do Aleksandra Knothe zam. w Pabianicach przy ul. Piłsudskiego 16[101]. Z jego upoważnienia administratorem był mec. Jerzy Augspach mieszkający przy ul. Kramarskiej 5 (obecnie ul. B. Joselewicza). W skład nieruchomości wchodził plac o pow. 4265 m.kw., dom o pow. 765 m. kw. podwórze 2500 m i ogród o pow. 1000 m.kw. W domu miał prywatny gabinet lekarski ojciec Jerzego, dr Alfred Augspach i mieszkała w nim Marta Augusta Augspach. Przez pewien czas wynajmował tu mieszkanie Erwin Marks trudniący się wyrobem chodników i dywanów.

Po wojnie, do roku 1958 dom był własnością rodziny Knothe. Następnie w dyspozycji MZBM a od 1962 r. oddany w zarząd i użytkowanie Ministerstwu Sprawiedliwości. Od 1997 r. przeszedł na własność tegoż ministerstwa. Wtedy też budynek rozbudowano dobudowując oficynę. Mieścił się w nim Sąd Powiatowy. Obecnie Miejskie Centrum Kultury i Miejska Biblioteka Publiczna. Dom wraz z oficyną i otoczeniem wpisany o rejestru zabytków pod nr. A/84 z 23.09.2009.

Dom rodziny Knothe przy Pl. T. Kościuszki 18 na pocztówce z początków XX wieku.

Plan przedstawiający rozmieszczenie pomieszczeń na parterze budynku przy pl. T. Kościuszki 18 w czasie kiedy mieścił się w nim Sąd Rejonowy. Teczka obiektu zabytkowego WUOZ Delegatura w Piotrkowie Tryb.

Dom mieszkalny przy Pl. T. Kościuszki 19 (d. nr polic. 9)

Klasycystyczna, jednopiętrowa, murowana kamieniczka z oficyną i zabudowaniami gospodarczymi powstałymi w drugiej połowie lat 20 XIX wieku. Po wybudowaniu w budynku było 18 izb mieszkalnych i 9 lokali użytkowych. W ścianie frontowej 11 okien i dwa wejścia do sklepów. Początkowo nieruchomość należała do Jakuba Kempnera, dzierżawcy fryszerek i wielkiego pieca nad Wolbóką [102] a następnie od połowy XIX wieku została własnością kupca Izaaka Pacanowskiego[103].

Dom wybudowany na planie prostokąta, mury z kamienia wapiennego na fundamentach z kamienia polnego. Stropy na belkach drewnianych, nad piwnicami ceramiczne ze sklepieniami kolebkowymi. Oficyna piętrowa, częściowo podpiwniczona. Bryła budynku zwarta, jednokondygnacyjna z poddaszem. Dach dwuspadowy w pierwszej połowi wieku XIX kryty gontem a obecnie blachą. Elewacja frontowa siedmioosiowa, dwukondygnacyjna, ściana gładka, tynkowana, bez ozdób. Na osi środkowej wejście do sieni a nad nim balkon z metalową balustradą o motywach geometrycznych wsparty na ozdobnych metalowych wysięgnikach.

Od połowy lat 60. XIX wieku (prawdopodobnie od 1864 r.) w domu tym zamieszkała rodzina Paczkowskich i Willichów. Między innymi Gustaw i Helena z Willichów Paczkowscy. Nie wydaje się aby byli w tym czasie prawnymi właścicielami domu bowiem w aktach podatkowych jako właściciel nadal występuje Izaak Pacanowski[104]. W kolejnych zapisach za lata 1896-1900 jako właściciel domu wymieniany jest Abram Gold[105]. Najprawdopodobniej, bo wskazują na to fotografie wykonane w tych latach, w tym samym czasie frontowa elewacja uzyskała wyróżniający wygląd po pomalowaniu w różnokolorowe wzory geometryczne[106]. Niewątpliwie w tym czasie Paczkowscy wspólnie z Marcinem Willichem mieli tu skład win i sklep z artykułami kolonialnymi. Obok nich też na parterze domu znajdował się skład apteczny Stefana Jerzmanowskiego. Ponadto jak wynika z akt podatkowych w latach 70. i 80. XIX wieku przez pewien czas miała tu siedzibę szkoła[107].

Na początku lat 20 XX wieku dom znalazła się w posiadaniu braci Zygmunta i Stefana Paczkowskich[108]. Stefan Paczkowski do roku 1955 r. prowadził tu wytwórnię win owocowych. Firma ta wraz z maszynami została przejęta w zarząd państwowy a następnie przekazana dla Sieradzkiego Przedsiębiorstwa Spożywczego[109]. W podwórku była też niewielka wytwórnia wód gazowanych Władysława Wiśnieckiego. W latach międzywojennych na parterze kamienicy w lokalu nr 3 mieścił się skład apteczny Mieczysława Kubiczka a obok Spółdzielcza Kasa Kredytowa i pracownia krawiecka Chaima Bełżyckiego[110].

W latach 50. XX wieku były tu sklepy MHD: sportowy a następnie z odzieżą dla dzieci „Liliput” i Bank Spółdzielczy. Później drogeria. W latach 70. nieruchomość była w ½ własnością sukcesorów Stefana Paczkowskiego i po ¼ Marianny i Stanisława Rataj oraz Teresy i Tadeusza Rataja. Obecnie kamieniczka w złym stanie technicznym sprawia wrażenie opuszczonej i mocno zaniedbanej.

Lata 20. XX wieku. Widok elewacji kamieniczki Paczkowskich. Z prawej strony widoczna latarnia gazowa. Fot. ze zbiorów Jerzego Pawlika.
Na wysokości domu Paczkowskich była publiczna studnia. Zbiory prywatne.

Dom parafii ewangelicko augsburskiej, Pl. T. Kościuszki 20 (dawny nr polic. 8, nr hipot.37588)

Dom jednopiętrowy, murowany kryty dachówką ceramiczną, wybudowany około roku 1826 – 1829 przez Ludwika Pawlikowskiego, kontrolera fabrycznego Tomaszowskich Zakładów Górniczo Hutniczych[111]. Układ budynku w rzucie prostokąta, dwutraktowy, z sienią na osi w części północnej z której prowadzą schody na piętro. Ściany nośne z cegły ceramicznej pełnej na zaprawie wapiennej, stropy drewniane, belkowe z podsufitką, więźba dachowa drewniana, krokwiowo – jętkowa, krycie dachu podwójna dachówka karpiówka. Schody drewniane, zabiegowe, z balustradą murowaną z cegły. Budynek na parterze posiadał sześć izb a na piętrze trzy izby mieszkalne i kuchnię. W ścianie frontowej było 6 okien. Elewacja południowa (od strony Rynku) symetryczna, siedmioosiowa, dwukondygnacyjna, dł. ściany 14,20m. Ściana parteru boniowana. Pośrodku okno pomiędzy szerokimi pilastrami, które sięgają gzymsu wieńczącego. Gzyms ten jest bardzo wydatny z frezem kostkowym. Trudno stwierdzić jak było wcześniej, ale obecnie wnętrze bez cech stylowych[112].

Około roku 1859 Ludwik Pawlikowski sprzedał nieruchomość za 11 100 rubli na potrzeby miasta[113]. Zamieszkał w nim burmistrz Gedeon Goedel, urzędnik magistracki Jan Kaczanowski i nauczyciel Andrzej Burago. Przez pewien czas dom był wynajmowany dla ewangelickiej szkoły parafialnej. Pod koniec wieku XIX stał się własnością parafii ewangelickiej i po odrestaurowaniu kosztem 3 200 rubli został przeznaczony na użytek szkoły ewangelickiej z mieszkaniem dla kantora i nauczyciela[114]. Nadal stanowi władność parafii ewangelicko – augsburskiej. Budynek wpisany do Wojewódzkiego Rejestru zabytków woj. łódzkiego pod nr 925 z 29.12.1967 r.

W latach 30. XX wieku na parterze w kamienicy pod nr 20 mieściła się apteka Wacława Dionizego Staszewskiego[115]. W latach 50. miało tu siedzibę Państwowe Biuro Notarialne i Apteka Państwowa nr 11. W latach 90. Był tu sklep wielobranżowy Janusza Chlebnego. Obecnie na parterze nadal jest apteka i lokal gastronomiczny.

Widok kamienicy przy Pl. T. Kościuszki 20. Na parterze widoczne szerokie okno wystawowe i wejście do Państwowej Apteki nr 11. Fot. z roku 1967. Zbiory Urzędu Ochrony Zabytków Delegatura w Piotrkowie Tryb.

Kościół ewangelicki św. Trójcy przy Placu T. Kościuszki 21 (dawny nr polic. 7)

Ewangelicko – augsburski kościół św. Trójcy. Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod nr 440-I-24 z 13.01.1950 oraz 341 z 29.12.1967.

Budowę kościoła Św. Trójcy rozpoczęto w roku 1823 z inicjatywy miejscowego kolegium ewangelicko – augsburskiego. Antoni hr. Ostrowski przekazał działkę oraz zobowiązał się notarialnie (złożył legat) do przekazania na budowę kościoła 675 rubli. Kolegium gminy ewangelickiej w osobach Fryderyka Stumpfa, Tobiasza Knothego, Karola Zimermana i Karola Furstenwalda zainicjowało dobrowolne opodatkowanie na budowę świątyni[116].

Pierwszy etap budowy zakończony został w roku 1829. Niektóre prace budowlane i wyposażenie świątyni trwało z przerwami aż do roku 1839. Na tak przewlekły cykl budowy wpłynął brak wystarczających funduszy i zła koniunktura gospodarcza. Zdeponowana suma 675 rubli została po klęsce powstania listopadowego zdeponowana przez władze carskie w banku krajowym. Wypłacona parafii z odsetkami dopiero po 40 latach.

Autor projektu pozostaje nieznany. Prawdopodobnie budowniczowie wzorowali się na projekcie architekta Johana Christiana Kammsetzera (1753-1795), nadwornego budowniczego i dekoratora króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Nie jest to jednak pewne i równie dobrze podstawą budowy mógł być rozpowszechniony po 1825 r. wzorzec architekta Piotra Aigenera. W związku z ożywieniem ruchu budowy kościołów w czasach Królestwa Kongresowego tworzył on typowe projekty tych budowli. Opublikował wzorniki z zestawieniem rysunków i kosztorysów w kilku wariantach tak aby można je było dostosować do różnej wielkości i zamożności parafii. Wzorce fasad kościelnych Piotra Aigenera nieomal idealnie odpowiadają wyglądowi fasady kościoła św. Trójcy.

Po zakończeniu pierwszego etapu budowy w roku 1829 powstał niewielki kościół, nawiązuje w swym stylu do klasycyzmu. Cechuje go prostota form zdobniczych. Ciekawie prezentuje się elewacja frontowa przylegająca bezpośrednio do chodnika Pl. Kościuszki. Fronton posiada cztery niewielkie pilastry imitujące półkolumny. Są one rozmieszczone symetrycznie po obu stronach wejścia. Wejście zaakcentowano portalem, w którego szczytowej części umieszczono datą rozpoczęcia budowy. Zwieńczeniem jest schodkowa attyka ukrywająca strome płaszczyzny dachu. Najwyższym elementem jest niewielka trapezowa dzwonnica kryta blachą, na szczycie której zamocowano metalowy krzyż. Elewacje boczne są podzielone ozdobnymi pilastrami i gzymsami i posiadają niewielkie otwory okienne. Od strony północnej bryła zamknięta półokrągłą absydą oddaloną zaledwie kilka metrów od skarpy opadającej ku ul. Tkackiej.

Wewnątrz nad kruchtę chór, jedna główna nawa i prezbiterium. Sklepieniem nawy głównej jest strop kolebkowy przechodzący nad kruchtą w strop krzyżowy. Sklepienia ozdobione delikatnym boniowaniem. Dwuspadowy dach świątyni pierwotnie kryty dachówką ceramiczną obecnie z wykonany z blachy.

W roku 1873 kosztem 5 tysięcy rubli, kościół został gruntownie odnowiony podobnie jak stojące po obu jego bokach domy, parafialny i szkolny. Wtedy to stare organy z roku 1841 sprzedano gminie Dąbie i kupiono nowe 14 głosowe. Kościół uzyskał wygląd, który nieomal nie zmieniony przetrwał do czasów współczesnych. Do roku 1967 służył wyznawcą religii ewangelickiej z tym jednak, że po wybudowaniu w roku 1902 obszernego, gotyckiego kościoła Zbawiciela przy ul. św. Antoniego, użytkowany był tylko na nabożeństwa tygodniowe i na skromne uroczystość religijne. Ponownie w latach 1945 -1951, kiedy Kościół Zbawiciela został zajęty na kościół garnizonowy a później na czas remontu kościoła św. Antoniego na katolicki kościół parafialny, pełnił rolę świątyni parafialnej tutejszych ewangelików. Od roku 1967 służył tomaszowskiej parafii kościoła polsko – katolickiego pod wezwaniem św. Ducha. Po likwidacji tej parafii , kościół pozostaje nie wykorzystywany.

Dom parafialny pod nr 22 (d. nr polic.6 nr hipoteki KW 914)

Jednopiętrowy dom mieszkalny parafii ewangelicko – augsburskiej. Jest to budynek murowanym, jednopiętrowym z dachem krytym dachówką. Wybudowany na planie prostokąta z sienią na osi północ – południe. Został wzniesiony przed rokiem 1829 r. przez kolegium kościelne ze składek zebranych od miejscowych ewangelików. Ściany nośne z cegły palonej i kamienia wapiennego na zaprawie wapiennej. Stropy drewniane, belkowe z podsufitką. Więźba dachowa drewniana, krokwiowo – jętkowa z dwiema ściankami stolcowymi. Dach trójspadowy o nachyleniu około 35 stopni. Schody drewniane zabiegowe z drewnianą balustrada tralkową. Pierwotnie w elewacji południowej było 9 okien. Na parterze były trzy izby mieszkalne i kuchnia a na piętrze cztery izby mieszkalne[117]. Elewacja frontowa dwukondygnacyjna, symetryczna, pięcioosiowa. Ściana parteru boniowana powyżej cokołu. Drzwi do sieni umieszczone w płytkiej wnęce, która jest zwieńczona spłaszczonym łukiem koszowym. Okna na piętrze rozmieszczone symetrycznie. Środkowe okno z czterema pilasterkami. Całość elewacji zwieńczona gzymsem koronującym z fryzem kostkowym. Wnętrze nie zachowało cech stylowych[118].

Od kwietniu 1833 r. zamieszkał w tym domu przybyły do Tomaszowa z Piotrkowa pastor Jakub Benni. Do czasu wybudowania przy ul. św. Antoniego nowego ewangelickiego Kościoła Zbawiciela, budynek był domem parafialnym tutejszych ewangelików. Po roku 1905 pomieszczenia parteru wynajmowane na sklepy a piętro stanowiło mieszkania dla pracowników parafii.

W latach międzywojennych na parterze był sklep spożywczy i sklep z odpadami przędzy jedwabnej, który prowadziła Rachela i Henioch Landsberg[119]. Po wojnie na parterze mieściła się największa w mieście księgarnia nr 55/11 „Dom Książki”. W latach 90. Był tu sklep ogólnospożywczy. Obecnie na parterze sklep mięsny i księgarnia a na piętrze siedem izb mieszkalnych.

Fotografia z lat 70. XX wieku z widokiem na północną stronę Pl. T. Kościuszki. Zbiory prywatne.

Dom cukiernika Wincentego Sawickiego pod nr 23 ( d. nr polic. 5)

Obecnie dom narożny, jednopiętrowy z oficyną i bramą od strony ul. Rzeźniczej. Pod koniec lat 20. i na początku lat 30. XIX wieku należał do cukiernika Wincentego Sawickiego[120], który przybył do Tomaszowa z Warszawy. W tamtym czasie był to budynek na rzucie prostokąta, ściana frontowa od Rynku długa na 36 łokci a ściana szczytowa od ul. Rzeźniczej szeroka na łokci 24. W budynku było 21 izb mieszkalnych i 8 lokali użytkowych[121]. Na planach miasta zaznaczony był już w 1825 r.

Pod koniec lat 40. XIX wieku dom stał się własnością rzeźnika Jakóba Stark[122], który w tym czasie posiadał przy Rynku domy o nr 2, 3, 4. Od tego czasu lokale użytkowe zostały zajęte na jatki mięsne przez Jakoba Stark i innych rzeźników. W latach 70.XIX wieku miejsce to stało się centrum handlu mięsem i wędlinami. W budynku poza właścicielem, posiadali sklepy mięsne Aron Bermański, Izaak Bermański, Josef Bermański, Wilhelm Rietych, Chaim Kagnariek (Kanarek), Paulina Nowak[123].

Na podstawie fotografii z początku XX wieku można opisać jak wówczas wyglądał ten dom. Wtedy był to już budynek w rzucie poziomym wybudowany na planie litery „L” z tym, że oba ramiona były nieomal równe. Wtedy też istniała już oficyna od strony północnej i komórki zamykające podwórko od strony zachodniej. Bryła budynku zwarta, dwukondygnacyjna z poddaszem i częściowym podpiwniczeniem. Dach dwuspadowy z niewielkim spadkiem, kryty papą. Elewacja frontowa od strony Rynku ośmioosiowa, dwu kondygnacyjna. Ściany gładko otynkowane bez pilastrów i ozdób z wyjątkiem znacznie wysuniętego, ząbkowanego gzymsu koronacyjnego. W czwartej osi wejście do sieni. Otwory okienne i drzwiowe prostokątne. Okna piętra dwuskrzydłowe z wewnętrzną ramą w kształci litery ”T”. Na piętrze w 2 i 7 osi balkony z metalowymi balustradami o motywach geometrycznych. Na fotografiach z lat 40. XX wieku brak jest gzymsu koronacyjnego i balkonów. Należy wnosić, że zostały zlikwidowane w latach międzywojennych. Na współczesnej elewacji trudno odszukać cechy stylowe.

W aktach podatkowych pod koniec XIX wieku jako właściciel występuje Rejch Wilgieniewicz (Wilgiewicz)[124] a następnie Abram Gold. W latach międzywojennych nieruchomość należała do jego sukcesorów[125] wśród których byli Moszek i Josek Gold zam. w Łodzi przy ul. Targowej 55, Rywka Braun, Tena Offman. Od strony północnej nieruchomość graniczyła z domem o nr polic. 191 przy ul. Grinberskiej (obecnie ul. Tkacka) wybudowanym w 1887 r. przez Emanuela Goldmana[126].

W domu nr 5 ( obecnie nr 24) wynajmował pomieszczenia Józef Gala prowadzący hurtową sprzedaż wełny. Były tu sklepy z artykułami łokciowymi Rywki Anerbach, sklep z galanterią Jakuba Cubera i Anieli Goldberg, która też wyrabiała i sprzedawała kapelusze. Szymoch Zandberg był kontynuatorem tradycji handlu mięsem. Był też sklep papierniczy Pesacha Wajsborda[127].

Po wojnie nieruchomość zarządzana przez MZBM a w części współwłasność Władysława Dębowskiego i Krystyny Bednarek. Od lat 50 XX wieku na parterze od strony zachodniej mieścił się sklep papierniczy MHD i Dom książki (sklep nr 55/11). W połowie lat 70 na parterze od strony wschodniej otwarto sklep walutowy Przedsiębiorstwa Eksportu Wewnętrznego „PEWEX”. Był to jedyny w mieście sklep z towarami luksusowymi, które kupowało się za waluty wymienialne i bony dolarowe Pekao.

Fragment elewacji frontowej domu przy Pl. T. Kościuszki 23 na fotografii wykonanej najprawdopodobniej w latach 20. XX wieku.

 

Z lewej strony fotografii widoczny fragment wschodniej elewacji domu przy Pl. T. Kościuszki 23. Po stronie prawej arkadowa elewacja dawnych jatek mięsnych przy ul. Rzeźniczej 4.

Plan sytuacyjny posesji przy Pl. T. Kościuszki nr 22 i 24 z zaznaczeniem rozmieszczenia zabudowy w latach 60. XX wieku.

Pomiędzy posesją nr 23 a 24 biegnie kilkudziesięciometrowy pasaż pieszy ulicy Rzeźniczej. Kaskadowymi schodkami opada ku ul. Tkackiej. Znajduje się przy tej uliczce zabytkowy budynek dawnych jatek rzeźniczych. Obecnie Galeria Artystyczna ARKADY.

Dawne jatki rzeźnicze, obecni Galeria ARKADY przy ul. Rzeźniczej nr 4

Zamysł wybudowania jatek rzeźniczo – piekarskich pojawił się już w roku 1826, ale na realizację musiał poczekać dość długo. 27 lipca 1830 r. architekt Jan Tapiłowski przedstawił Burmistrzowi Tomaszowa plan budowy jatek rzeźniczych i piekarniczych. Z planu wynikało, że będzie to budynek z cegły i kamienia wapiennego, dwu kondygnacyjny (częściowo wysoka piwnica, częściowo parter i piętro) z drewnianym stropem i dachem krytym gontami. Elewacja od strony Rynku miał mieć charakter klasycystyczny z arkadową galerią i podcieniami. Na poziomie parteru zaplanowano kilkanaście filarów zwieńczonych łukowymi sklepieniami, gzymsami i pilastrami. Wnętrze podzielono ściankami z cegły na 17 pomieszczeń przeznaczonych na jatki rzeźnicze i piekarnicze. Budowę rozpoczęto jeszcze tego samego roku a jej nadzór powierzono Jakubowi Kempnerowi[128]. Pod koniec października ogłoszono przetarg na wydzierżawienie. Przewidywano podpisanie umów dzierżawnych na trzy lata. Prawdopodobnie rozpoczęta budowa została wstrzymana po wybuchu Powstania Listopadowego. To tylko domniemanie, bo obecnie trudno znaleźć potwierdzenie w dokumentach archiwalnych. Faktem jest, że mimo upływu dwóch lat budowa nie została ukończona. W lipcu 1832 r. zażądano wyjaśnieni od Jakub Kempner. Tłumaczył on, że przeznaczone środki okazały się niewystarczające. Z tych też względów w roku 1833 przerobiono plan budowy, który tym razem zakładał, że będzie to budynek parterowy na 10 jatek. Budowy podjął się miejscowy murmajster August Hoffman. Niestety z umowy się nie wywiązał. 16 lutego 1837 r. podpisano kolejną umowę na dokończenie budowy. Tym razem z mistrzem murarskim Zusmanem Gutmanem, któremu zapłacono w trzech kolejnych ratach 2112 zł, 2200 zł i 1988 złotych polskich. Z zachowanych dokumentów nie wynika kiedy budowa jatek została zakończona. Można przyjąć, że stało się to najpóźniej na początku 1838 r. Wtedy to jatki wydzierżawiono. Dochód roczny z ich dzierżawy w roku 1840 oszacowano na 1557 zł. polskich. Pierwszymi dzierżawcami byli: Jan Stark, Jakub Stark, Karol Giza, Jan Pawłowski, Lewek Wszędobylski, Zelman Eyzenberg, Jakub Barański. Od tego czasu dzierżawcy zmieniali się kilkakrotnie. Jatki przez cały czas pełniły funkcje handlowe. W roku 1863 na zlecenie magistratu remont jatek przeprowadzał Michał Dessan. Kolejny remont miał miejsce w roku 1874[129].

W okresie międzywojennym jatki były dzierżawione przez rzeźników : Altera i Moszka Bemańskiego, Izaaka i Cejmacha Kirszenbaumów, Izraela i Moriema Zandbergów, Icka i Fajwela Żółtowskich. Przez pewien czas jedną z jatek dzierżawił Juliusz Bettych[130].

Po roku 1945 w dawnych jatkach mieściły się małe sklepiki. W jednym z nich była tzw. tania jatka gdzie sprzedawano koninę. W kolejnych mieścił się sklep warzywny, sklep monopolowy, skup butelek i niewielka cukiernia.

W roku 1967 po ponad stu latach eksploatacji bez remontu, budynek znajdował się w fatalnym stanie technicznym. Władze miasta postanowiły go wyremontować i przeznaczyć na cele związane z kulturą. Warto zaznaczy, że do podjęcia decyzji o zmianie przeznaczenia przyczynił się ówczesny Wojewódzki Konserwator Zabytków w Łodzi Mieczysław Pracuta, który 29 grudnia 1967 r. wpisał tomaszowskie jatki do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków (pod nr 921). W roku 1968 projekt adaptacji i kosztorys opracował inż. Stanisław Bill, projektantem instalacji elektrycznych był Sylwester Pajdziński. Podczas remontu (1970-1971) wyburzono ścianki działowe, utworzono pomieszczenie socjalne i toalety, położono nowe tynki, posadzki, wymieniono stolarkę okienną i drzwiową, zmieniono pokrycie dachowe, założono nowe instalacje sanitarne i ogrzewanie elektryczne. Roboty budowlane kosztowały ponad 312 tys. zł. W pierwszym roku po remoncie obiekt znalazł się w zarządzie Wydziału Kultury Miejskiej Rady Narodowej i zagospodarowany został przez miejscowe muzeum. Dawne jatki otrzymały nazwę Galeria Arkady i stały się miejscem wystaw malarskich, fotograficznych oraz miejscem spotkań z aktorami, literatami i podróżnikami. W tym samym czasie Wydział Kultury wyraził zgodę aby Galeria Arkady stała się siedzibą powstałego w 1968 r. Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego[131].

W roku 1996 władze miasta wydzierżawiły Galerię Arkady Mariuszowi Sobańskiemu, który znacznym nakładem środków własnych dokonał remontu i modernizacji obiektu. Galeria już jako lokal prywatny stała się miejscem spotkań nie tylko Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego ale też tomaszowskich kolekcjonerów, stałej ekspozycji prac artystycznych, obrazów, biżuterii, ceramiki. Była miejscem imprez muzycznych i literackich (np. cykl Herosi Rock’n’Rolla Antoniego Malewskiego). W nocy z 13 na 14 lutego 2012 r. w Galerii wybuchł pożar. Zniszczeniu uległ drewniany dach, tynki ścian wewnętrznych, wykładziny podłogowe i częściowo wyposażenie. Mimo wielu przeciwności dzierżawca przeprowadził kolejny gruntowny remont i Galeria została otwarta. Na początku 1915 r. Mariusz Sobański podpisał z miastem umowę dzierżawy na kolejne 4 lata.

Fotografie z lat 60. XX wieku przedstawia dawne jatki rzeźnicze. Zbiory WUOZ Delegatura w Piotrkowie Tryb.

Kamienica Goldmana pod nr 24 (d. nr polic. 4)

Narożny dom przy wylocie ul. Rzeźniczej. Wybudowany po roku 1826 a przed 1830 r. przez Zysmana Goldmana[132], dzierżawcę dochodów propinacyjnych[133]. Budynek długi na 42 łokcie, miał w ścianie frontowej 19 okien. Dach kryty gontami. Na parterze mieścił 10 izb i 8 sklepów. Na piętrze izb 13 i tyleż kuchni[134]. W latach późniejszych, przez kolejnych właścicieli rozbudowywany i modernizowany. W aktach podatku podymnego za lata 1871 -1873 jako właściciel występuje Jakób Sztajman[135], następnie Herman Stark (Sztark)[136] a w drugim dziesięcioleciu XX wieku Salem Budzyner i Biniem Litmanow[137].

Pod koniec XIX wieku był to budynek o zwartej bryle na rzucie litery „L” z sklepioną łukowo bramą wjazdową umieszczoną od strony zachodniej. Elewacja frontowa od zachodu ośmioosiowa a od strony południowej dwunastoosiowa. Kondygnacje rozdzielone gzymsem biegnącym poziomo wzdłuż całej elewacji. Nad oknami piętra gzymsy nadokienne i niewielki gzyms koronacyjny biegnący przez całą długość elewacji. Dach kryty papą. W połaci dachowej na jednej osi siedem okienek wentylacyjnych i doświetlających poddasze. Podwórze zamknięte zabudową. Brama wjazdowa od strony zachodniej. Na początku roku 1914 Salem Budzyner dokonał remontu poddasza i elewacji[138]. Budynek uzyskał nowy dach, który w porównaniu z poprzednim uległ spłaszczeniu. Okienka doświetlające poddasze umieszczono w elewacji na jednej osi z pozostałymi otworami okiennymi. Ponadto powiększono większość okien. Pomimo kolejnych modernizacji i remontów elewacja zachowała cechy stylu neoklasycystycznego.

W latach międzywojennych nieruchomość znalazła się w posiadaniu Beniamina Brzozy[139]. W budynku głównym było 41 izb mieszkalnych i 25 pomieszczeń użytkowych[140]. Między innymi w tym domu mieszkał Szlum Roznblum trudniący się wyrobem sukna, piekarz Stanisław Szulewicz a Beniamin Zylberg miał tu sklep żelazny i z farbami. W domu tym Mieczysław Haensel (Hencel) prowadził skład apteczny a Rachela Landsberg prowadziła herbaciarnię. Był tu też gabinet dentystyczny prowadzony przez R. Epsztajn Szwajcera. W lokalu nr 4 miało siedzibę Zjednoczeni Rzeźników natomiast w lokalu nr 18 miał siedzibę tomaszowski oddział Bezpartyjnego Stowarzyszenia Byłych Więźniów Politycznych.

Po wojnie nieruchomość w dyspozycji MZBM. W l połowie lat 50 na parterze mieścił się sklep nr 14 MHD Foto Optyk, sklep warzywny i sklep z odzieżą damska. Po przebudowie w roku 1963 na parterze od strony południowej umiejscowiono sklep MHD ”Fotooptyk”, sklep odzieżowy i z konfekcją „Elegancka odzież” oraz sklep spożywczy PSS Społem Łączność „ Siódemka”.

Obecnie rozpoczęto gruntowny remont tej starej kamienicy. Po zakończeniu modernizacji budynek zmieni funkcję z mieszkalno-usługowo-handlowej na biurowiec użyteczności publicznej. Planuje się tu ulokować Straż Miejską i Centrum Monitoringu Miejskiego. Planowany koszt inwestycji to blisko 4 mln. zł.

Karta pocztowa z początku XX wieku. Z prawej strony widoczna południowa elewacja domu przy Pl. Kościuszki 24. W tym czasie dach posiadał większy spad a poddasze doświetlały okienka dachowe. Zbiory prywatne Grzegorza Węglarskiego.

Fotografia z lat 60. XX wieku. Widok na narożną kamienicę przy Pl. T. Kościuszki 24 i stanowiska postoju TAXI. Na słupie przed budynkiem znajdował się aparat telefoniczny z nr postoju TAXI – 5909.

Rysunek południowej elewacji kamienicy przy Pl. T. Kościuszki obrazujący rozmieszczenie sklepów po remoncie w roku 1963. Zbiory APTM MRN i PMRN zesp.213, sygn.1707 Akta Inspekcji Budowlanej- Pl. T. Kościuszki.

Kamienica Jakóba Sztarka pod nr 25 (d. nr polic. 3)

Dom najprawdopodobniej wybudowany pod koniec lat 30. XIX wieku przez Ankiela Steinmana i Izaaka Stark. Była to jednopiętrowa kamienica wymurowana z kamienia wapiennego i cegły palonej z dachem krytym gontem. W roku 1841 zamieszkał w tym domu a w roku 1850 kupił go Lewek Weis[141](Wajs). Po śmierci Jakóba Starka część nieruchomość odziedziczyła jego córka Berta Paulina Jurgielewicz. W latach 1871 – 1873 jako właściciel występuje Jakow Sztark (Stark). Po zmianie zabudowy posesji od strony wschodniej i kolejnym podziale, nieruchomość otrzymała wjazd na podwórko od strony ul. św. Antoniego. Pod koniec XIX i w pierwszym dziesięcioleciu latach wieku XX nieruchomość należała do Jana i Pauliny Jurgielewicz[142](córka J. Starka). Małżonkowie Jurgielewicz wspólni z Adolfem Brabenerem byli też współwłaścicielami niewielkiej fabryki chodników i dywanów i narożnej nieruchomości przy skrzyżowaniu ówczesnej ul. Kaliskiej i Zgorzelickiej. (obecnie jest to dom przy ul. Marszałka Józefa Piłsudskiego 23).

Budynek wybudowany na planie prostokąta, bryła zwarta, dwukondygnacyjna, dach stromy dwuspadowy kryty papą, poddasze wentylowane okienkami dachowymi. Elewacja frontowa do lat 80. XIX wieku czteroosiowa a obecnie pięcioosiowa. W każdej osi na piętrze po dwa okna a na parterze po dwa otwory drzwiowe. Lico elewacji gładko otynkowane, pewnym urozmaiceniem są ozdobne obramowania otworów okiennych i wydatny prosty gzyms koronacyjny biegnący przez długość całej elewacji[143]. Jest to jeden z niewielu zachowanych domów z charakterystycznym spadzistym dachem o niezmienionej konstrukcji od lat 30.XIX wieku.

Współczesny widok domu przy Pl. T. Kościuszki 25.

W latach międzywojennych właścicielem nieruchomości byli małżonkowie Mieczysława i Joanna Hampus. Wtedy w budynku na piętrze było 9 izb mieszkalnych a na parterze 9 lokali użytkowo handlowych[144]. Od frontu na parterze tego domu mieścił się zakład zegarmistrzowski Berka Dłużniewskiego i Mordki Szajewicza. Warto zaznaczyć, że Mieczysław Hampus przy ul. św. Tekli 3 (obecnie ul. Barlickiego) prowadził przemysłową pralnię i farbiarnię wełny.

Po wojnie nieruchomość w posiadaniu Izabeli Radwańskiej zam. ul. Kasprzaka w Łodzi a administratorem był Jan Jaworski. W latach 50. na parterze uruchomiono Bar Mleczny nr 7, który następnie nosił nazwę „Wisła” później był barem „Popularnym” i „Słonecznym”[145]. W latach 90. był tu Bar AMPLUS MICRO i sklep patronacki ADAM & EWA. Obecnie sprawia wrażenie jednego z bardziej zaniedbanych budynków przy Pl. T. Kościuszki.

Kamienica Choromańskich przy Pl. Kościuszki nr 27 / Św. Antoniego 10 (dawny nr polic. 2, nr hipoteczny 52)

Na początku lat 30. XIX wieku w tym miejscu Filip Choromański, właściciel ziemski z pobliskich Białobrzegów Opoczyńskich, wybudował murowany, jednopiętrowy, narożny dom kryty gontem. Od roku 1849 dom w drodze sukcesji stał się własnością Karola Choromańskiego. Prawdopodobnie w tym samym czasie na dachu wymieniono gonty na dachówkę. W budynku na parterze było pięć izb i jeden sklep, natomiast na piętrze dwie izby i kuchnia. Elewacja frontowa miała 14 okien[146]. W roku 1851 za 900 rubli srebrem sukcesorzy Choromańskiego sprzedali dom rzeźnikowi Jakóbowi Stark. Posesja sąsiednia oznaczoną nr polic. 3, była już w tym czasie w posiadaniu Izaaka Jakóba Stark i Ankiela Steinmana. Wtedy jeszcze obie posesje posiadały odrębne wjazdy na podwórka. Po śmierci Jakóba Starka nieruchomość odziedziczyła jego córka Berta Paulina Jurgielewicz. Ona to w roku 1888 dom rozbudowała[147]. Zabudowany został wjazd od strony Rynku i na wspólne trapezoidalne podwórko utworzono jeden wjazd przez sień i bramę przejazdową od strony ul. św. Antoniego. Wybudowano krótką oficynę od strony zachodniej. Wcześniej, bo w roku 1865 Burmistrz m. Tomaszowa zawarł umowę z Jakubem Stark na wynajem w tej kamienicy sześciu izb na biura magistratu[148]. W budynku głównym i oficynie było wtedy 31 izb mieszkalnych i 8 lokali handlowo-gospodarczych o łącznej pow. 1274 m. kwadr. W aktach podatkowych i umowach w sprawie wynajmu pomieszczeń dla Magistratu, od lat 80. do 1913 r. jako właściciel występował Jan Jurgielewicz[149](Iwan Iwanowicz Jurgielewicz), fabrykant dywanów i Berta Jakubowna Jurgielewicz[150]. W roku 1920 w drodze dziedziczenia dom stał się własnością córek Pauliny Jurgielewicz, Zofii Klary Hensel i Joanny Olgi Hampus. W tym też roku dawny dom pod nr polic. 2 siostry Jurgielewicz sprzedały Władysławowi i Jakubowi Jabłońskim. W latach międzywojennych nieruchomość w drodze sukcesji przeszła na własność Jana, Ireny i Elżbiety Jabłońskich[151]. W ewidencji nieruchomości z lat 70. XX wieku wykazano, że w budynku było 19 izb mieszkalnych i 14 użytkowych.

Z racji swego usytuowania na narożnej działce budynek główny w rzucie poziomym przedstawia dość skomplikowany układ . Jego dwa skrzydła stykają się pod kątem około 60 stopni przy czym narożnik ten jest prosto ścięty tak aby zmieścił otwory drzwiowe i okienne. W skrzydle północno – wschodnim umieszczono sień przejazdową. Schody głównej klatki schodowej na rzucie litery „Y” zaplanowane na styku skrzydeł. Boczna klatka schodowa w oficynie. Układ wnętrz w obu skrzydłach dwutraktowy. Pomieszczenia na parterze komunikują się na osi traktu a na piętrze amfiladowo. Elewacja frontowa w części parteru boniowana. W ściętym narożniku, na piętrze balkon żeliwny. Kondygnacje oddzielone ciągłym profilowanym gzymsem. Okap na kroksztynach pomiędzy którymi kilka niewielkich otworów oświetlających strych. W roku 1991 przeprowadzono remont kapitalny podczas którego naprawiono i wymieniono większość tynków, naprawiono a w części zrekonstruowano dach, przebudowano kominy, wymieniono blacharkę, pomalowano elewacje, stolarkę i ślusarkę. Budynek w dobrym stanie technicznym i estetycznym.

Jak wcześniej zaznaczyłem od połowy XIX wieku aż do roku 1927 w budynku była siedziba Burmistrza, biura magistratu i Sądu Grodzkiego. Od roku 1890 do 1929 r. była w tym domu drukarnia i księgarnia Feliksa Gomulińskiego[152]. Od fontu apteka Mieczysława Kubiczka i sklep obuwniczy Eulalii Gołaszewskiej. W latach międzywojennych mieszkał tu Hersz i Samson Koszerowscy, właściciele zakładu obuwniczego i dwóch sklepów z butami ( jeden sklep przy ul. Św. Antoniego 20 a drugi przy ul. Pilicznej 8). Była też tu kolektura loterii państwowej powadzona przez Heremiana Alezchrama i delikatesy Róży Kessler[153]. Po wojnie w latach 70. XX wieku na parterze tego domu mieścił się sklep tekstylny PSS nr 23, miało tu siedzibę biuro Przedsiębiorstwa „ORBIS” a od strony Pl. Kościuszki było wejście do zakładu zegarmistrzowskiego Longina Jabłońskiego.

Widok z ulicy Św. Antoniego na narożną kamienicę Jakuba i Władysława Jabłońskich. Fot. z pierwszej połowy lat 20. XIX wieku. Zbiory prywatne.

Lata 60. XX wieku. Fasada od strony Pl. Kościuszki domu rodziny Jabłońskich. Fotografia ze zbiorów Urzędu Ochrony Zabytków delegatura w Piotrkowie Tryb.

CERKIEW ŚW. MIKOŁAJA CUDOTWÓRCY

Karta pocztowa przedstawiająca Rynek św. Józefa . W centralnym miejscu rynku Cerkiew św. Mikołaja. ( karta ze zbiorów Grzegorza Węglarskiego)

Cerkiew pod wezwaniem św. Mikołaja Cudotwórcy została wybudowana w 1901 r. na środku ówczesnego Rynku św. Józefa. Autorem projektu architektonicznego był Władimir Nikołajewicz Pokrowski, ówczesny architekt diecezji Chełmińsko-Warszawskiej. Cerkiew wybudowano na planie krzyża greckiego, z dwoma ośmiokątnymi wieżami przykrytymi kopułami w stylu bizantyjskim. Główne wejście do świątyni prowadziło od strony zachodniej. Od wschodu zamykała ją niewielka absyda[154].

Zamysł budowy cerkwi wypłynął w roku 1887 z kręgów tomaszowskich wyznawców prawosławia, a głównym inicjatorem był dyrektor miejscowego oddziału Banku Państwa, A. A. Merkazin. Jego inicjatywa została poparta, zwłaszcza finansowo, przez miejscowe elity przemysłowe. Magistrat Tomaszowa, 14 grudnia 1898 r., nieodpłatnie przekazał na ten cel część placu targowego o powierzchni 400 sążni kwadratowych. Budowa została rozpoczęta 12 lipca 1899 r., w piątą rocznicę objęcia tronu przez Mikołaja II, a zakończona jesienią 1901 r. W uroczystości otwarcia i poświęcenia, która odbyła się 20 października 1901 r., wziął udział car Mikołaj II wraz z małżonką, Aleksandrą Fiodorowną i następcą tronu, carewiczem Aleksym. Poświęcenia dokonał arcybiskup diecezji Warszawskiej Hieronim (Ilja Tichonowicz Egzemplarski). Pierwszym proboszczem mianowano księdza Mikołaja Szingariewa. Przy nowej świątyni podjęła także działalność szkoła cerkiewna.

Na przełomie wieków XIX i XX, w Tomaszowie, na stałe, zamieszkiwało niewiele ponad 300 osób wyznających prawosławie. Byli to głównie urzędnicy i wojskowi z rodzinami, lecz ich stan majątkowy pozwalał na zebranie jedynie symbolicznej części środków potrzebnych do rozpoczęcia budowy, której szacunkowy kosztorys opiewał na 36 tysięcy rubli. Wsparli ich tomaszowscy kupcy i fabrykanci, prawie wszyscy będący wyznania ewangelickiego i mojżeszowego, którzy zdołali zebrać do roku1894 ponad 11 tysięcy rubli, zaś pozostała, brakująca kwota, około 25tysięcy rubli, została wyłożona przez Święty Synod Cerkwi Prawosławnej, również car Mikołaj II, wyłożył na wyposażenie świątyni 2 tysiące rubli[155].

Karta pocztowa przedstawiająca tomaszowską cerkiew po jej wybudowaniu. Zbiory prywatne G. Węglarskiego.

Mimo oficjalnych gestów deklarujących wiernopoddańcze przywiązania do cara i prawosławia, mieszkańcy Tomaszowa traktowali cerkiew za symbol ucisku narodowego, dlatego po opuszczeniu miasta przez Rosjan pod koniec 1914 r., cerkiew zaczęła popadać w ruinę. Przyczyniły się też o tego okupacyjne władze niemieckie, które na początku 1915 r. zajęły cerkiew na niemiecki kościół garnizonowy a następnie magazyn dla wojska[156]. Należy zaznaczyć, że w roku 1919 w Tomaszowie było zaledwie 117 osób wyznania prawosławnego i bez subsydiowania przez miasto sami nie byli w stanie wyremontować ani utrzymać zniszczonej wojną świątyni.

W roku 1925, na fali ogólnokrajowego entuzjazmu niepodległościowego, opuszczona i zniszczona cerkiew została rozebrana. Materiał z rozbiórki użyto po części do wzniesienia ratusza i szkoły powszechnej przy ul. Nowowiejskiej, metalowe przęsła ogrodzenia wykorzystano przy ogrodzeniu terenu kościoła katolickiego św. Michała przy ul. Spalskiej[157], (obecnie pw. Najświętszego Serca Jezusowego). Do naszych czasów, w zbiorach prywatnych i archiwum, przetrwały jedynie fotografie i karty pocztowe przedstawiające zewnętrzną bryłę tomaszowskiej cerkwi. Niestety nie ma żadnej fotografii ani też opisu wnętrza i jego wyposażenia.

W 1945 r. na miejscu gdzie dawniej stała cerkiew wybudowano kompleks memorialny ku czci poległych żołnierzy Armii Czerwonej w skład którego oprócz cmentarza wchodził 16 metrowy obelisk zwieńczony sowiecką gwiazdą, dwie fontanny i zespół kwietników. Pomnik popularnie nazywany „gwiazdą” rozebrano w latach 1990-1991.
Współczesny widok na Pl. T. Kościuszki. Fotografia ze zbiorów prywatnych.
Przypisy


[1] Tomaszów Mazowiecki Dzieje miasta PWN Warszawa- Łódź 1980, rozdz. II A. Żebrowska Rozwój przestrzenny miasta, str.41

[2] APTM AmTM zespół 7 gr I sygn.35 - akta Burmistrza tyczące się dochodu targowego i jarmarków. Targi obywały się we wtorki i piątki a ponadto sześć razy w roku odbywały się jarmarki.

[3] Archiwum Państwowe w Piotrkowie Tryb. Oddział w Tomaszowie Mazowieckim, (dalej jako APTM), Akta miasta Tomaszowa Mazowieckiego ( dalej AmTM) gr I. zespół 7 sygn.291, akta osób mieszkających pod nr 1.

[4] APTM, AmTM zesp.7, gr I, sygn. 122- akta tyczące trotuarów i bruków.

[5] APTM AmTM zespół 7, gr I sygn. 56 akta wydziału administracyjnego z 1853 r. tyczące się latarni rewerberowych.

[6] APTM AmTM zespół 7 gr III sygn.638- oświetlenie gazowe miasta.

[7] APTM AMTM zespół 7 gr III sygn. 859 i 1713 - akta elektrowni miejskiej.

[8] W. Rudź Echa wydarzeń styczniowych w Tomaszowie Maz. Tomaszów Maz. 1985, s.3-7 Zbiory biblioteki APTM.

[9] Stanisław Narewski Tomaszów Bohaterowi Narodowemu, Tomaszów 1918

[10] APTM, AmTM, zesp.7, gr III sygn.2582 - statystyka za 1938-1939 r.

[11] APTM, US zesp.5 sygn.7-książka bierna podatku przemysłowego za 1937-1938 r.

[12] A. Kobalczyk Sekrety Tomaszowa i Spały s. 40 i dalsze wyd. Księży Młyn, Łódź 2017

[13] J. Góral, R. Kotewicz Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego, s.352

[14] Informacja UM dot. Projektu WND-RPLD.06.01.00-00-029/11 zamieszczona na tablicach informacyjnych rozmieszczonych przy Pl. T. Kościuszki

[15] S. Narewski Tomaszów Bohaterowi Narodowemu, Tomaszów 1918

[16] A. Kędzierski Obchody kościuszkowskie w Tomaszowie w latach 1917-1918, referat wygłoszony podczas sesji naukowej z okazji 80 rocznicy Odzyskania Niepodległości przez Polskę, wyd. Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, Tomaszów - 1998 r.

[17] tamże

[18] Tomaszów Mazowiecki Dzieje Miasta, Cz. V W Polsce Ludowej s. 474

[19] APTM, AmTM zesp. 7, gr I sygn.64 spis ognisk - opis domu o nr 26.

[20] tamże

[21] APTM, AmTM zesp.7, gr I sygn.88-akta tyczące się Rewizji Placów.

[22] APTM AmTM gr I sygn.98 wykaz właścicieli domów w aktach składki ogniowej za 1830-1831 r.

[23] APTM AmTM gr II sygn.1059 podatek podymny za lata 1871-1873 oraz sygn..4428- wykaz płacących składkę ogniową za lata 1909-1913.

[24] APTM AmTM gr. III sygn..474 spis właścicieli nieruchomości z 1922 r.

[25] APŁ, Sąd Okręgowy w Piotrkowie, Dz.A nr 3091, sygn.9074 restauracja J. Kompa.

[26] APTM, MRN i PMRN zesp. 213, sygn. I/1707- teczka posesji z roku 1961

[27] APTM, AmTM gr I sygn.64, spis ognisk z roku 1849

[28] APTM AmTM zesp.7 gr I sygn. 98, składka ogniowa za 1830-1831 r.

[29] APTM AmTM zesp. 7 gr I, sygn. 64 spis ognisk z 1849 r. k-ta 12 opis posesji o nr polic. 20 do 25

[30] APTM AmTM zesp. 7 gr. II sygn.3374 podatek podymny za lata 1896-1900.

[31] APTM, MRNiPMRN, sygn.I-1707 opis stanu nieruchomości z 15.03.1938 r.

[32] APTM US zesp. 5, sygn.7 - księga bierna podatku przemysłowego za 1937-1938 r.

[33] APTM AmTM gr I ygn.98 składka ogniowa za 1830-1831 r.

[34] APTM AmTM gr II sygn..3374 podatek podymny za lata 1896-1900.

[35] APTM AmTM gr III sygn..474 spis właścicieli nieruchomości z 1922 r.

[36] APTM MRN i PMRN s.I1707 ( II pudło) opis nieruchomości przy Pl. Kościuszki

[37] APTM AmTM gr. I sygn.98 - składka ogniowa za 1830-1831 r.

[38] APTM AmTM gr II sygn..3374 podatek podymny za lata 1896-1900.

[39] APTM US zesp.5 sygn.66 – książka bierna podatku przemysłowego za 1937-1938 r.

[40] APTM gr I sygn..98 – składka ogniowa za 1830-1831 r.,poz.18

[41] APTM AmTM gr I sygn.64 – spis ognisk.

[42] APTM AmTM gr II sygn..3374 podatek podymny i AmTM gr III sygn..474 spis właścicieli nieruchomości 1922 r.

[43] APTM AmTM gr. I sygn.98 (karta 97 poz. 103) składka ogniowa za 1830-1831 r.

[44] APTM AmTM gr I APTM AmTM gr I sygn.64 - spis ognisk oraz sygn.98 (poz.18 karta 89) -składka ogniowa za lata 1830-1831

[45] APTM Zbiory Kartograficzne, Karta wyobrażająca położenie osady Tomaszów, wykonana w 1825 r. przez geometrę Ambrożego Prokopowicza.

[46] APTM AmTM gr.I sygn..2 – budowa i sprzedaż domów, karta 247 i 269

[47] Tamże karta.361 konsens i umowa kupna

[48] APTM AmTM gr II sygn.1077 podatek przemysłowy.

[49] APTM AmTM gr I sygn.98 składka ogniowa za lata 1830-1831( poz.16, karta 89)

[50] APTM AmTM gr I sygn.64 spis ognisk z roku 1849.

[51] APTM AmTM gr II sygn..1059 i 3374 podatek podymny od roku 1871 do 1900.

[52] APTM AmTM gr III sygn..474 spis właścicieli nieruchomości z 1922 r. oraz akta US zesp.5 sygn.102 księga bierna podatku od nieruchomości za 1937-1938 r.

[53] APTM AmTM gr.I dygn.98 składka ogniowa za 180-1831 poz.15

[54] APTM, AmTM gr. I, sygn. 2 budowa i kupno domów wol. III, k-ta 20 i 59 nabycie nieruchomości nr 17 przy Rynku św. Józefa.

[55] APŁ RGP WB sygn.296 M. Lipsker i H. Wejs budowa domu pod nr 17 w mieście Tomaszowie 1887 r.

[56] APTM AmTM gr III sygn.. 748 wykaz właścicieli nieruchomości 1925 oraz US zesp.5 sygn. 102 podatek od nieruchomości za 1937-1938

[57] APTM UMTM zesp.321 sygn. 544- ewidencja nieruchomości

[58] APTM AmTm gr i sygn.98 kładka ogniowa za 1830-1831 oraz AmTM gr II sygn.1059 podatek podymny.

[59] APTM AmTm gr II sygn..1077 podatek przemysłowy za lata 1871-1872.

[60] APTM AmTM gr I sygn.98 składka ogniowa za lata 180-1831 oraz sygn.64 wykaz ognisk z 1849 r.

[61] APTM AmTm gr II sygn.1059 podatek podymny.

[62] APTM, zesp.5, US sygn. 6 Podatek przemysłowy 1937-1938

[63] APTM AmTM gr I sygn.98 składka ogniowa za 1830-1831, poz.12,karta 89.

[64] APTM AmTM gr I sygn..64 spis ognisk

[65] A. Ostrowski w swych wspomnieniach na str. 158, pisze „…wybornych kilku

zasiedliłem farbiarzy”.

[66] APPTTM, Akta Rejenta Stanisława Sierzputowskiego, sygn.1, akt nr 55 z 1827 r. Do kompani foluszniczej

należeli: Wilhelm Blachman, August Piltzy, Samuel Schultz, Karol Zimerman, Wilhelm Begman, Fryderyk

Strumpf, Henryk Mathens, bracia Knothe.

[67] APTM AmTM gr II sygn.1059 podatek podymny oraz sygn..1077 podatek przemysłowy.

[68] APTM US zesp.5 sygn.6 Książka bierna podatku przemysłowego za lata 1937-1938

[69] APTM AmTM gr I sygn.55, karta 11 i dalsze - Lokale na biuro magistratu.

[70] APTM AmTM gr I sygn..64 karta 12 i dalsze - spis ognisk z roku 1849

[71] APTM AmTM gr I sygn. 121 - akta z 1863 r. tyczące się dłużników Banku Polskiego braci Steinman.

[72] Biogram J. Steinmana w Słowniku biograficznym żydów tomaszowskich str.225, autorstwa K. T. Witczaka.

[73] APTM AmTM gr II sygn.. 1059 – podatek podymny oraz sygn.1077- podatek przemysłowy za lata 1871-1872

[74] APTM AmTM gr II sygn. 1077 i 1418 – podatek przemysłowy za lata 1871-1875.

[75] APTM US zesp.5 sygn..102 i 748 spis właścicieli nieruchomości

[76] APTM US sygn.6 - książka bierna podatku przemysłowego za lata 1937/38.

[77] APTM MRN i PMRN Zesp.213 sygn. I/1707 ( II pudło) akta inspekcji budowlanej Pl. T. Kościuszki.

[78] APTM MRN i PMRN zesp.213 sygn. I/1707 akta inspekcji budowlanej dot. Pl. T. Kościuszki.

[79] APTM AmTM gr I sygn.98 składka ogniowa za lata 1830-1831, poz.10,karta 89.

[80] APTM AmTM gr I sygn..608 zajęcie domu J. Sare.

[81] APTM AmTM gr I, sygn.64 spis ognisk w 1840 r.

[82] UOZ Del. PT, Karta ewidencyjna zabytku- hist. Obiektu nr rej 923/67

[83] Biogram F. Trypplina (1774-1840) autorstwa K.T. Witczaka w Tomaszowskim słowniku Biograficznym zeszyt 7 str.19

[84] APTM AmTM gr II sygn.1059 podatek podymny za lata 1871-1872

[85] APTM AmTM gr II sygn.3374 podatek podymny za lata 1896-1900

[86] APTM MRN sygn. I/1707 karta obiektu ( drugie pudło)

[87] APTM US syg.6 podatek przemysłowy za lata 1937/38.

[88] APTM AmTM gr i sygn. 98 składka ogniowa za 1830-1831 r. poz. 9

[89] APTM AmTM gr I sygn..64-spis ognisk z roku 1849, karta 12

[90] APTM gr I, sygn.2 – budowa i sprzedaż domów

[91] AP w Łodzi Delegatura w Piotrkowie Tryb, karta ewidencyjna zabytku nr rej.924/1967

[92] tamże

[93] APTM zesp.5 sygn.144- podatek od lokali za lata 1938-1940.

[94] APTM zesp. 213 MRN sygn. I/1707 ( II pudło) opis nieruchomości przy Pl. T. Kościuszki 17

[95] APTM AmTM gr I sygn.98 składka ogniowa za lata 1830-1831

[96] APTM AmTM gr.I, sygn.7, Akta dłużnika Wilhelma Blahmana, karta 18.Od roku 1833 W. Blachman borykał się z problemem spłaty pożyczki zaciągniętej w Banku Polskim przed 1830 r. Pomimo, że roku 1836 od Rządu Gubernialnego otrzymał 6 580 zł jako rekompensatę za straty wojenne to jego zadłużenie w 1837 wynosiło 7.986 złp. Z tego tytułu na wniosek Banku Polskiego, Burmistrz Tomaszowa zabezpieczył majątek fabryczny i dom. Być może wtedy sprzedał dom bracią Knothe

[97] APTM AmTM gr I sygn.1059 – podatek podymny oraz AmTM gr II sygn.1059 i sygn.3374 Podatek podymny za lata 1871 -1900.

[98] APTM, AmTM gr I sygn. 64, spis ognisk z 1849 r. k-ta 12

[99] APTM AmTM gr II sygn.2485 ubezpieczenia ogniowe za lata 1886-1889.

[100] Opis elewacji frontowej za kartą ewidencyjną zabytku A/84 z 23.09.2009 r. jaka znajduje się w UOZ Delegatura w Piotrkowie Tryb.

[101] APTM, AmTM gr III, zesp.7 sygn.107 wykaz osób posiadających nieruchomość nr porządkowy 1151 nr rej.550 oraz   sygn.2987 kartoteka mieszkańców-karta ewidencyjna A. Knothe ur.8.08.1882 r. zam. przy Pl. Kościuszki 18 w latach 1928-1930.

[102] APTM AmTM gr I sygn..98 składka ogniowa za lata 1830-1831.

[103] APTM AmTM gr I sygn..64 spis ognisk z 1846 r.

[104] APTM AmTM gr II sygn.1059 podatek podymny za lata 1871-1873

[105] APTM AmTM gr II sygn..3374 podatek podymny za lata 1896-1900.

[106] Fotografia kamienicy z początku XX wieku jest w zbiorach Jerzego Pawlika, kopia w posiadaniu autora.

[107] APTM AmTM gr II sygn.1418 ( dawna II-447) podatek przemysłowy.

[108] APTM AmTM gr III sygn.748 wykaz właścicieli nieruchomości za 1925 r.

[109] APŁ sygn.39/0/1/78 Zarząd przymusowy nad wytwórnią win owocowych Stefana Paczkowskiego

[110] APTM zesp.5 US sygn. 144 - podatek o lokali za lata 1938-1940.

[111] APTM, AmTM gr. I sygn. 64 k-ta 12- spis ognisk

[112] Opis wg. wkładki do karty ewidencji zabytku, nr rej.182/67 WUOZ Del. Piotrków Tryb.

[113] APTM AmTM gr.I zesp. 7, sygn. 829 wynajem lokali dla magistratu.

[114] APTM AmTM gr II sygn..1059 i sygn..1415 akta Magistratu dot. podatku podymnego.

[115] Książka Adresowa m. Łodzi i woj. łódzkiego z 1937 r.

[116] APTM AmTM gr I sygn.850 akta względem urządzenia parafii ewangelickiej oraz sygn.947 fundusz składki parafii ewangelickiej 1829-1831.

[117] APTM, AmTm gr I sygn. 64 - spis domów z roku 1849.

[118] Opis elewacji wg. karty ewidencyjnej zabytki nr 926 z 1956 i 1967 r. Delegatura UOZ w Piotrkowie Tryb.

[119] APTM, US zespół 198, sygn. 6 -księga biercza podatku przemysłowego z lata 1937/1938

[120] APTM AmTM gr I sygn.98 składka ogniowa za 1830-1831 r.

[121] APTM AmTM gr I sygn64 wykaz ognisk w roku 1849.

[122] tamże

[123] APTM AmTM gr II sygn.1418 i sygn..1077 podatek przemysłowy za lata 1871-1877

[124] APTM AmTM gr II sygn..3374 podatek podymny.

[125] APTM AmTm gr III sygn.474 - spis właścicieli nieruchomości za 1922 r. oraz w zespole 213 akta MRN i PMRN sygn. I/1707(II pudło) teczki inspekcji budowlanej Pl. T. Kościuszki

[126] APŁ RGP WB sygn..423 plany budowy domu przez E. Goldmana przy ul. Grinberskiej 191 w Tomaszowie.

[127] APTM US zesp.5, sygn.6 ks. bierna podatku przemysłowego

[128] AmTM gr I zesp. 7 sygn.37 – Akta Wydziału Administracyjnego Burmistrza miasta Tomaszowa Mazowieckiego tyczące się Jatek Rzeźniczych i Piekarskich, APTM, AmTM gr I zesp.7, sygn.. 38 – Akta Wydziału Administracyjnego Burmistrza miasta Tomaszowa Mazowieckiego tyczące Jatek Rzeźniczych i Piekarskich 1842-1864

[129] APTM AmTM gr II sygn.1270 - Naprawa jatek

[130] APTM, MRN i PMRN w Tomaszowie Mazowieckim, zesp.213 cz. I sygn..1715 – Teczka Inspekcji Budowlanej

[131] Karta ewidencji obiektu zabytkowego Jatki Rzeźnicze w Tomaszowie Mazowieckim nr rej.zab.921/67 WUOZ w Łodzi Delegatura w Piotrkowie Trybunalskim.

[132] APTM AmTM gr i sygn.98 wykaz właścicieli domów w aktach składki ogniowej za 1830-1831 r.

[133] APTM AmTM gr I sygn..76 propinacje miejskie. dzierżawcami dochodów propinacji miejskiej zwanych ówcześnie „garncowym” oprócz Zysmana Goldmana był Lewek Sylber i Icek Steinman. Wszyscy oni posiadali domy przy Rynku Św. Józefa.

[134] APTM, AmTM, zesp.7 gr I, sygn.64 - spis ognisk z roku 1849.

[135] APTM AmTM, zesp. 7 gr II sygn..1059 podymny podatek za lata 1971-1873.

[136] APTM AmTm gr II sygn.3374 wykaz właścicieli domów w aktach podatku podymnego za 1896-1900.

[137] APTM AmTM grr II sygn.4428 wykaz płacących składkę ogniową za lata 1909-1913

[138] APŁ WB RGP sygn.4/16824 budowa nowego dachu przez S. Budzyner przy Rynku św. Józefa w Tomaszowie.

[139] B. Brzoza był kupcem, restauratorem i właścicielem drugiej narożnej kamienicy przy ul. św. Antoniego 13.

[140] APTM,MRN i PMRN zesp.213 ( II pudło) sygn. I/1707 opis nieruchomości przy Pl. T. Kościuszki 24

[141] APTM, AmT gr. I, sygn.2 , akta budowy i kupna domów- kontrakt urzędowy 2328.

[142] APTM AmTM gr II sygn.3374 i sygn.4428 wykaz podatników za lata 1896 - 1913

[143] Opis elewacji na podstawie karty pocztowej i fotografii z początku XX wieku.

[144] APTM AmTM gr III, sygn.748 wykaz właścicieli nieruchomości za rok 1925 i akta US sygn.102 podatek od nieruchomości za 1938 r.

[145] APTM MRN zesp.213, sygn. I/1707 opis nieruchomości Pl. T. Kościuszki

[146] APTM AmTM gr. I zesp.7, sygn.64 Spis ognisk z 1849 r.

[147] UOZ Del. W PT, Karta ewidencyjna zabytku nr rej. 428/92

[148] APTM AmTM gr I zesp.7. sygn. 55 karta 515- Lokal na biuro magistratu

[149] APTM AmTM gr II sygn.4428 spis podatników składki ogniowej i sygn. 4129 wynajem lokalu od J. Jurgielewicz.

[150] APTM AmTM gr II sygn.3374 podatek podymny lata 896-1900.

[151] APTM US zsp.5 sygn.107- Wykaz posiadaczy nieruchomości z rokoku 1938-1939.

[152] Gazeta Urzędowa Tomaszowska z 1 XII 1915 r., nr 1 s. 4 – reklama zakładu Feliksa Gomulińskiego. Właściciel drukarni posiadał dom i mieszkał w Piotrkowie przy ul. Litewskiej.

[153] APTM, US zesp.5, sygn.7 Ks. biercza podatku przemysłowego za lata 1937-1938

[154] APŁ, sygn. 4/6166 – O budowie cerkwi w Tomaszowie

[155] Okoliczności budowy cerkwi, poświęcenia oraz pobytu cara Mikołaja II i carycy Aleksandry Fiodorowny w Tomaszowie przedstawiono w publikacji A. Kobalczyka i M.Słoniewskiego Carska Spała str.114-120 wyd. MAX s.c. J. i M. Słoniewscy, Spała-2011.

[156] APTM AmTM gr III sygn.553, 661 i 868 sprawy cerkwi w l. 1919-1925

[157] tamże