BIOGRAMY

 

TOMASZ ROMAN ADAM OSTROWSKI  HERBU RAWICZ  urodził się 21 grudnia 1735 roku w Ostrowie Małym k. Kocka( lubelskie). Jego rodzicami byli Piotr Wojciech Ostrowski ( 1700-1773), chorąży pomorski i Konstancja Katarzyna Stroińska ( 1710 – ? ). Rodzice nie należeli do zamożnych choć posiadali niewielki majątek ziemski na Mazowszu.

Kształcił się w lubelskim kolegium jezuitów. Dalsza edukacja sprowadzała się do samokształcenia i poznawania świata podczas podróży zagranicznych. Odwiedził Niemcy, Francje, Anglie i Włochy. Miedzy innymi gościł na dworze Stanisława Leszczyńskiego w Luneville i Ludwika XV – króla Francji.

Po uzyskaniu tego typowego dla ówczesnych rodów szlacheckich wykształcenia rozpoczął znaczącą dla historii Polski karierę polityczną. Po powrocie z Francji związał się początkowo ze stronnictwem saskim. Dzięki temu w roku 1765 r. otrzymał od Stanisława Augusta stopień pułkownika wojsk koronnych, w roku następnym został mianowany szambelanem królewskim. Był bliskim doradcą króla Stanisława Augusta, dzięki czemu pełnił ważne stanowiska państwowe: kasztelana czerskiego ( od 1777 r.), członka Rady Nieustającej ( w latach 1776,1778,1782, 1786 ), prezesa Komisji Ekonomicznej Skarbu ( od 1781 r.) i podskarbiego nadwornego  koronnego ( od 17 maja 1791 r.).

W 1777 roku został odznaczony Orderem św. Stanisława, a trzy lata później uhonorowany najstarszym i najważniejszym odznaczeniem państwowym – Orderem Orła Białego. Jednym z najważniejszych jego osiągnięć było współautorstwo Konstytucji 3-go Maja w 1791 roku.

Był trzykrotnie żonaty. Pierwsze małżeństwo zawarł w roku 1765 poślubiając Józefę Godlewską. Z małżeństwa tego urodziła się córka Julia. W roku 1780, w rok po śmierci pierwszej żony poślubił Apolonię Ledóchowską, której matka Ludwika z Denhoffów była dziedziczką dóbr Ujezdzkich. W 1786 sprzedała ona Tomaszowi dobra Ujazd z zamkiem oraz wsie: Tobiasze, Skrzynki, Przysiadłów, Ojrzanów, Sangrodz, Nieborów, Łagiewniki, Zawadę i Brzostówkę. Wejście w posiadanie tych dóbr stało się wielkim krokiem w karierze społecznej i majątkowej Tomasza Ostrowskiego. W latach następnych dokupił jeszcze dobra na Ukrainie Tetyjów i Piatyhory a na Mazowszu Helenów i Nadarzyn.

W rok po śmierci swej drugiej żony Apolonii, która zmarła w roku 1795, Tomasz poślubił Kunegundę Brzozowską. Był ojcem dziesięciorga dzieci w tym pięciu synów, którym w przedśmiertnych dyspozycjach wyznaczył dobra o przybliżonej wartości po 556 tys. zł. polskich. Każde z tych dóbr stanowiło w tamtych czasach wielkopańską fortunę.

Po kapitulacji Stanisława Augusta i przejęciu rządów przez targowiczan w roku 1792 został pozbawiony urzędu podskarbiego. Na pewien czas wycofał się z głównego nurtu życia politycznego. Również podczas insurekcji kościuszkowskiej dystansował się do poczynań powstańców uważając ich za zbyt radykalnych. Skupił wszystkie wysiłki na polu rozwoju gospodarczego, unowocześnienia gospodarki rolnej w tym również na częściowym oczynszowaniu chłopów. Nieco wcześniej bo około roku 1788 r. założył w swych dobrach ujezdzkich hutniczą osadę Kuźnice Tomaszowskie – późniejszy Tomaszów Mazowiecki.

W roku 1798 król pruski Fryderyk Wilhelm, doceniając zasługi dla rozwoju gospodarczego prowincji i uwzględniając jego pozycję społeczną przyznał mu dziedziczny tytuł hrabiowski.

Działalność wznowił w czasach Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego obejmując stanowisko Marszałka Sejmu, a następnie w roku 1811 Prezesa Senatu.   Zmarł 5 lutego 1817 roku w Warszawie, pochowany został w kościele pw. ś. Klemensa Papieża i Męczennika  w Nadarzynie pod Warszawą. Mowę nad jego grobem wygłosił m. innymi Julian Ursyn Niemcewicz.

Oprac. MF. na podstawie : Jan Góral, Ryszard Kotewicz – Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego, str. 16-20 wyd.GRAFBIS 1992 oraz Teresa Zielińska – Archiwum rodu Ostrowskich herbu Rawicz z zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, materiały z sesji naukowej 14 XII 1991 r.

ANTONI  JAN OSTROWSKI urodził się 24 maja 1782 roku w Warszawie jako najstarszy syn Tomasza Ostrowskiego (1735-1817) i Apoloni Ledóchowskiej (1761-1795). Kształcił się w korpusie artylerii i studiował w Lipsku. Praktykę w zakresie zarządzania włościami odbywał pod okiem swego ojca, który w roku 1805 przekazał mu dobra ujezdzkie. W kilka lat po tym fakcie pomnożył je przez nabycie przyległych wsi; Kopca, Naropnej, Woli Naropińskiej, Czechowic, Małcza, Łaziska, Łagiewnik, Kępy, Komorowa, Zaborowa, Radwanki i młyna Pudło. W roku 1818 doprowadził do dalszego powiększenia majątku ziemskiego o Zawieprzyce, Wojciechów, Jawidz, Ignaców, Maszki, Wólkę Zawieprzycką, Spiczyn, Charlęż i Grabianowice w Lubelskiem. Prowadził bardzo aktywną działalność polityczną w okresie Księstwa Warszawskiego. Po zajęciu Warszawy w grudniu 1806 r. przez wojska Napoleona wstąpił do gwardii narodowej przy cesarzu. Po krótkim czasie przeszedł do służby cywilnej jako członek Izby Najwyższej Wojenno Administracyjnej. W 1809 r. został posłem z powiatu brzezińskiego, a w 1812 r. wszedł do Rady Konfederacji Generalnej. Po klęsce Napoleona był zwolennikiem utworzenia Królestwa Polskiego. Od roku 1819 mianowany senatorem – kasztelanem. Odznaczony orderem św. Stanisława z nadania cara Aleksandra I Romanowa.

Wybuch powstania listopadowego 1830 r. zastał go w trakcie podróży zagranicznej. W grudniu powrócił do kraju i 13 stycznia 1831 r. Dyktator Powstania Józef Chłopicki nadał mu stopień generała i mianował dowódcą Gwardii Narodowej Warszawskiej. Stanowisko to pełnił do 23 sierpnia 1831 r. Dnia 28 maja 1831 r. został wybrany senatorem – wojewodą. Jako  senator  głosował  za  detronizacją  dynastii  Romanowów.   Po upadku powstania wraz z synami udał się na emigrację do Francji . Do kraju nigdy nie powrócił. Zamieszkał początkowo w Paryżu a następnie w zakupionej przez siebie posiadłości Les Maderek nad Loarą. Za czynny udział w powstaniu został skazany na  karę  śmierci  i konfiskatę  dóbr.

Jest uważany za pioniera przemysłu kapitalistycznego w Królestwie Polskim. W swoich dobrach rozwinął przemysł hutniczy a następnie włókienniczy i handel. W utworzonej nad rzeką Wolbórką osadzie Tomaszów podjął próbę rozwinięcia przetwórstwa żelaza. Po stwierdzeniu niskiej rentowności produkcji hutniczej przystąpił do organizowania w Ujeździe i Tomaszowie przemysłu włókienniczego. Dzięki poczynionym inwestycją budowy przędzalni oraz wysokim kwalifikacją sprowadzonych ze Śląska i Saksonii sukienników, Tomaszów stał się jednym z największych ośrodków przemysłu włókienniczego w Królestwie Polskim.

W roku 1812 wybudował w Tomaszowie pałac, który miał być letnią rezydencja rodziny Ostrowskich. W początku lat 20. XIX wieku obok pałacu powstał dom dla oficjalistów, zabudowania folwarczne oraz park, sad i ogród warzywny. Pałac Ostrowskich jest najstarszym i najcenniejszym obiektem zabytkowym Tomaszowa Mazowieckiego. Antoni Ostrowski przyczynił się do powstania w Tomaszowie wielu obiektów i instytucji o charakterze społecznym. Z jego fundacji wzniesiono kościół ewangelicko augsburski przy rynku św. Józefa, na potrzeby parafii katolickiej przeniesiono z Tobiasz drewniany kościół św. Wacława, Przekazał miastu place pod budowę bożnicy, łaźni, cmentarza, szkoły ewangelickiej. Jego staraniem wybudowano jatki piekarskie i rzeźnicze ( obecnie mieści się w nich Galeria pod Arkadami i ma tam siedzibę Towarzystwo Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego).

W roku 1805 Antoni Ostrowski zawarł związek małżeński z Józefą Zofią Morską ( 1787-1813) . Z tego małżeństwa urodziło się pięcioro dzieci. Osiem lat po śmierci pierwszej żony, w roku 1821 ożenił się z Antoniną Józefą Michałowską (1799-1871), siostrą znanego malarza Piotra Michałowskiego. Z tego związku urodziło się dziesięcioro dzieci.

Zmarł 4 grudnia 1845 w Les Madères koło Tours. Prochy Antoniego hr.  Ostrowskiego zostały sprowadzone w XIX  wieku do Ujazdu  i złożone  w  tamtejszym  kościele. Od   roku 2007  Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim nosi  imię   Antoniego  hrabiego Ostrowskiego.

Oprac. MF. na podstawie publikacji :  Polski Słownik Biograficzny, Tom XXIV, Zeszyt 102, str. 546-549, wyd. PAN - 1979r., Jan Góral i Ryszard Kotewicz, Dwa Wieki Tomaszowa Mazowieckiego, wyd. GRAFBIS -1992,

 

STANISŁAW KOSTKA OSTROWSKI urodził się 14 listopada 1812 r. w Ujeździe. Był najmłodszym synem z pierwszego małżeństwa Antoniego Jana Ostrowskiego ( 1782-1845) i Józefy Zofii z Morskich ( 1789 -1813 ).

Kształcił się początkowo w domu a następnie w szkołach warszawskich. W roku 1830 wstąpił do artylerii Wojska Polskiego. Awansowany w 1831 r. na stopień podporucznika. Brał czynny udział w powstaniu listopadowym jako adiutant gen. Ignacego Ledóchowskiego. Od roku 1832 przebywał na emigracji we Francji. Mieszkał w Paryżu i w posiadłości wiejskiej swego ojca Les Maderek nad rzeką Loarą. We Francji w latach 1834-1836 studiował na Sorbonie choć ostatecznie ukończył studia politechniczne. Od roku 1840 do 1848 praktykował we francuskim   Ministerstwie Robót Publicznych.

Po śmierci swego ojca w roku 1846 rozpoczął starania o odzyskanie szlachectwa i uzyskanie zgody na osiedlenie się Królestwie Polskim. W roku 1851 jego starania uwieńczone zostały sukcesem Następnie w roku 1855 uzyskał potwierdzenie dziedzicznego tytułu hrabiowskiego w Rosji. Jego głównym celem było odzyskanie skonfiskowanych po powstaniu listopadowym majątków jego ojca. Jednym z jego pierwszych działań było odkupienie w roku 1857 od Carla Kramma pałacu i folwarku w Tomaszowie. Następnie w roku 1859 nabył na licytacji wierzytelności Zawieprzyc i dokonał wykupu tych dóbr. Starania o odkupienie dóbr ujezdzkich trwało dość długo bo dopiero 2 września 1862 r. po ponad 10 latach starań uzyskał uchylenie przez Radę Administracyjną Królestwa Polskiego decyzji o ich konfiskacie. W dniu 14/26 sierpnia 1866 r. odkupił dobra składające się z kluczy Ujazd, Zawada, Kopiec, Żelechlin i Małecz w guberni mazowieckiej obwodzie rawskim powiecie brzezińskim oraz klucza Wąwał w guberni sandomierskiej za 334 tys. rubli.

Pomimo, że większość swego życia spędził poza Tomaszowem, zawsze interesował się i wspierał inicjatywy związane z rozwojem miasta. W latach 1859-1860 przeprowadził gruntowny remont i modernizację pałacu w Tomaszowie. Od lipca 1861 r. pełnił funkcję Prezesa Dozoru Kościelnego i Prezesa Komitetu Budowy Kościoła katolickiego w Tomaszowie. Walnie przyczynił się do wybudowania kościoła pod wezwaniem św. Antoniego Padewskiego.

Aktywnie działał jako wiceprezes w Warszawskim Towarzystwie Dobroczynności. Chojnie wspierał działalność oświatową i prowadzone instytucja dobroczynne.

Żonaty z Heleną Skrzyńską. Ślub zawarto 24 lipca 1848 r. w krakowskiej parafii św. Szczepana. Posiadał dzieci ; Juliusza Karola ur. 1854, Marię Laurę ur. 1856, Gustawa Antoniego ur. 1860, Witolda Ludwika ur. 1864 r.

Zmarł przeżywszy 76 lat, dnia 2 marca 1889 r. w Warszawie.

Oprac. M.F. w oparciu o publikacje zawarte w: Polskim Słowniku Biograficznym - Biogram Stanisława Ostrowskiego zamieszczony na str.555-556 ( Tom XXIV, Zeszyt 102 ) wyd. PAN – 1979, ks. Stanisław Grad – Kościół pod wezwaniem świętego Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie – 1998, Ryszard Kotewicz, Ryszard Kołodziejczyk, Teresa Zielińska – Materiały z sesji naukowej 14 XII 1991 r. „Ród Ostrowskich w dziejach Tomaszowa i Rzeczypospolitej, Jan Góral, Ryszard Kotewicz, Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego, wyd. Grafbis-1992.

 

JULIUSZ KAROL OSTROWSKI urodził się 16 stycznia 1854 r. w Warszawie. Niektóre publikacje podają jako miejsce urodzenia Ujazd. Jego rodzicami byli : Stanisław Kostka Ostrowski ( 1812 -1889 ) i Helena Julia Skrzyńska ( 1826 -1900 ).

Jako najstarszy syn został dziedzicem majątków rodowych: Ujazdu, Tomaszowa, Zawieprzyc stając się jednym z najbogatszych właścicieli ziemskich w Królestwie Polskim. Był wielce utalentowanym człowiekiem i znakomitym organizatorem. Swoją działalnością doprowadził do rozkwitu dóbr ujezdzko – tomaszowskich, co pozwoliło mu zakupić majątek ziemski pod Grójcem; Błędów, Grzywacz i Zofiówkę.

Odziedziczył po ojcu tytuł hrabiowski, który 31.10.1891 potwierdził w Rosji. Nieco później uzyskał tytuł cesarsko – rosyjskiego kamerjunkra – 1893 i szambelana przy  generał – gubernatorze warszawskim – 1905. Został też szambelanem papieskim i kawalerem maltańskim.   Był konserwatywnym działaczem katolickim. Zainicjował powstanie Związku Katolickiego i był jego prezesem od 29 kwietnia 1907 r. Wypowiadał się za odbudową państwa polskiego w ścisłym związku z Rosją. Wyrazem tego było wyekwipowanie i wysłanie w roku 1904 pociągu sanitarnego do Mandżurii.

W roku 1877 ukończył francuskojęzyczne studia historyczne  na Uniwersytecie Katolickim Leuven i prawnicze w Brukseli. Jego pasją naukową była heraldyka. Wsławił się wydaniem  w latach 1896 – 1914 dzieła pt: Księga herbowa rodów polskich. W pracy tej obiektem badań uczynił nie tylko rody z ziem dawnej Rzeczypospolitej, ale też  Śląska, Pomorza Zachodniego i Kurlandii. Publikacja stanowi istotne osiągnięcie w okresie poprzedzającym narodziny naukowej heraldyki polskiej.

Choć większość swego życia zamieszkiwał poza Tomaszowem to żywo interesował się sprawami miasta i finansowo wspierał działania związane z jego rozwojem. Ufundował przytułek dla sierot katolickich w Tomaszowie Mazowieckim  przy ul. Głowackiego. Łożył znaczne środki na rozbudowę kościoła parafialnego p.w. Św. Antoniego. Współfinansował urządzenie szpitala miejskiego Św. Stanisława, oraz utworzenie Szkoły Handlowej. Był koneserem, znawcą  sztuki i kolekcjonerem dzieł artystów polskich i zagranicznych. Przyjaźnił się z utalentowanym malarzem Janem Styką – współtwórcą Panoramy Racławickiej – który namalował jego portret. W roku 1912 był współorganizatorem  wielkiej wystawy malarstwa krajowego i zagranicznego w Tomaszowie. Niespełna połowa wystawianych obrazów pochodziła z jego kolekcji. Swoje bogate zbiory przechowywał w pałacach w Warszawie,  Ujeździe i Tomaszowie Mazowieckim. Niestety, niemal całkowicie zostały rozgrabione w czasie II wojny światowej.

W roku 1882 w Paryżu zawarł związek małżeński z Marią Delfiną Tyszkiewicz. Z  tegoż małżeństwa pozostawił potomstwo: Marię Ludwikę urodzoną w 1883 , Marię Józefę urodzoną 1884 , Stanisława urodzonego w 1890 – zakonnika  benedyktyna,  bibliotekarza i tłumacza, oraz Jana Krystyna urodzonego w 1894 – dendrologa i tłumacza.

Juliusz Karol Ostrowski mając 63 lata zmarł 12.03.1917 w Glion w Szwajcarii.

Oprac. MF w oparciu o publikacje: Polski Słownik Biograficzny – Tom XXIV, Zeszyt 102, str.560-562, Ks. Stanisław Grad, Kościół pod wezwaniem świętego Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, Tomaszów Mazowiecki 1998, Ród Ostrowskich w dziejach Tomaszowa i Rzeczypospolitej – materiały z sesji naukowej 14 XII 1991 r., Jan Góral, Ryszard Kotewicz, Dwa Wieki Tomaszowa Mazowieckiego, wyd. Grafbis – 1992.

 

JAN KRYSTYN OSTROWSKI  urodził się 9 sierpnia 1894 r. w Ujeździe jako młodszy syn Juliusza Karola Ostrowskiego ( 1854 -1917 ) i Marii Delfiny z Tyszkiewiczów (1863 – 1925) właścicieli dóbr ujezdzkich.

Naukę początkowo pobierał w domu a od roku 1906 w warszawskim gimnazjum Klossa. Klasę maturalną ukończył w szkole oo. Bernardynów w Mardedaus w Belgii. Tam też w roku 1912 uzyskał świadectwo maturalne i drugi raz zdał   egzamin maturalny w gimnazjum warszawskim. Następnie ukończył rosyjską szkołę oficerską i rozpoczął służbę w Pułku Ułanów Lejbgwardii Cesarzowej Aleksandry Fiodorownej.

W czasie I wojny światowej służył jako oficer imperialnej armii rosyjskiej. Od 1917 r. w Korpusie Polskim gen. Józefa Dowbor Muśnickiego. W roku 1920 powołany do Szkoły Wojennej Sztabu Generalnego WP. Jako rezerwista 27. pułku ułanów został awansowany do stopnia rotmistrza.

Po śmierci ojca [ Juliusza Ostrowskiego ] w roku 1917 stał się właścicielem dóbr ziemskich liczących ponad 4 940 ha. W tym około 2 451 ha lasów. W skład przejętego majątku wchodziły dobra ziemskie w Ujeździe, Małczu, Cekanowie, Zawadzie, Tomaszowie Mazowieckim oraz w Zawidzu i Zawieprzycach gm. Spiczyn. W okresie międzywojennym wielkość posiadanych dóbr ziemskich stawiała go na 38 miejscu wśród ziemian polskich. W swych dobrach prowadził nowoczesną gospodarkę rolną i leśną. Wielką wagę przykładał do racjonalnej gospodarki uprawami leśnymi poprzez wyważoną wycinkę starego drzewostanu i uzupełnianie go nowymi nasadzeniami. Jego pasją była dendrologia. Wykorzystał swoje zamiłowanie w urządzenie wyjątkowo pięknego, ponad 14 hektarowego parku przy pałacu w Ujeździe. Był znanym hodowcą roślin ozdobnych.

Żonaty z Anną Leoną Broel – Plater ( 1903 -1984 ). Związek małżeński zawarł 20 sierpnia 1921 r. w Białaczowie k. Opoczna. Posiadał trójkę dzieci; Tomasza Antoniego ur. 08.06.1922 r., Juliusza Antoniego ur. 25.06.1923 r. i Marię Teresę ur. 20.07.1925 r.

W roku 1926 zaproponował władzą Tomaszowa Mazowieckiego aby miasto przyjęło herb Rawicza, będący herbem rodowym Ostrowskich. Był to symboliczny dar dla miasta, które powstało za sprawą jego pradziadka, Antoniego Jana Ostrowskiego.

Kilkakrotnie wspierał władze samorządowe i organizacje społeczne Tomaszowa Mazowieckiego. Pałac Ostrowskich przy ul. POW udostępniał nieodpłatnie na siedzibę wielu miejscowych organizacji społecznych m. innymi P.O.W., Stowarzyszeniu Rodzina Legionowa, Związkowi Legionistów, Związkowi Oficerów Rezerwy, Związkowi Kilińczyków i Enzeterowców. Darował działkę pod budowę kościoła katolickiego przy ul. Spalskiej w Tomaszowie Mazowieckim. Włączył się do zabiegów władz miasta w sprawie budowy koszar wojskowych dla 4 PAC. Na ten cel przekazał po zamianie z miastem   działkę leśną pod Tomaszowem. Był długoletnim prezesem Związku Ziemian Powiatu Brzezińskiego.

Pewną rysą na dobrych stosunkach Jan Krystyna O. z Tomaszowem był toczący się latach 1932 -1937 proces sadowy o usuniecie miasta z części gruntów wcześniej należących do rodziny Ostrowskich. Sąd Okręgowy w Piotrkowie w całości oddalił te roszczenia

Posiadał starszego brata Stanisława ( 1890 -1939 ), zakonnika, bibliotekarza  i historyka używającego w zakonie Benedyktynów imienia Józef. Zginął we wrześniu 1939 r. podczas oblężenia Warszawy.

W okresie okupacji niemieckiej Jan Krystyn O. wykazywał obywatelską postawę wobec okolicznej ludności darowując duże ilości drewna na opał, umożliwiając zbieranie runa leśnego i stwarzając warunki do przetrwania ludności wypędzonej z po powstaniowej Warszawy.

W wyniku reformy rolnej w roku 1945 r. majątek ziemski został rozparcelowany a obszary leśne w całości przejęte przez państwo. Tym samym został zmuszony do opuszczenia Ujazdu i Tomaszowa Mazowieckiego. Utrzymywał się z tłumaczeń i pracy jako księgowy. Mieszkał w Sopocie, Łodzi i Krakowie.

Zmarł 6 lutego 1981 r. w Krakowie i tam też został pochowany na Cmentarzu Rakowickim.

Oprac  MF. W oparciu o: J. P. Dekowski – J. Jastrzębski, Tomaszów Mazowiecki- przewodnik po mieście i okolicy, Tomaszów Mazowiecki 1935 r., Ryszard Kotewicz, Tomaszowski Słownik Biograficzny T-1, str. 23-24, Ryszard Kołodziejczyk, Teresa Zielińska, Ryszard Kotewicz, Materiały Sesji Naukowej XII 1991 r., Tomaszów Mazowiecki 1994., Jan Góral, Ryszard Kotewicz, Zarys Dziejów Miasta – Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego, wyd. Grafbis, 1992.

 

ALFRED WILHELM EDWARD AUGSPACH ( 1879 – 1955), lekarz, , oficer WP, dyrektor szpitala miejskiego w Tomaszowie Mazowieckim. Ur. 7.07.1879 r. w Tomaszowie Mazowieckim jako syn Adolfa i Emmy z Beyerów (Bejerów)[1].  Był bratem Jerzego Maxa Augspacha ( 1882-1947), tomaszowskiego adwokata    i zmarłych we wczesnym  dzieciństwie Ericha (1881-1882), Wandy (1885-1897), Paula ( ur. i zm. 1886). Ojciec A. był miejscowym przemysłowcem i członkiem Podatkowego Kolegium Rawsko Brzezińskiego. Dziadek A. Edward Augspach          ( 1819-1898) ) do Tomaszowa przybył jako  dziecko z rodzicami (Karolem i Bertą) w roku 1827 z Zielonej Góry (Grinbergu). Prowadził w Tomaszowie zakład produkujący kadzie i beczki na potrzeby przemysłowych farbiarni  ( w 1859 r. na wystawie w Łowiczu uzyskał srebrny medal „za wzorowo wykonaną kufę zlewną”).

Alfred A. wykształcenie początkowe odebrał w domu rodzinnym. Następnie uczęszczał do gimnazjum w Kielcach. Studiował  na wydziale lekarskim Uniwersytetu Moskiewskiego. Studia medyczne ukończył w 1903 r. Był lekarzem szpitala św. Katarzyny w Moskwie. Po roku 1905 w celach naukowych przebywał w  Berlinie, Paryżu i Wiedniu  odbywając staż w tamtejszych klinikach. Po powrocie do Tomaszowa pracował jako specjalista chirurg  w Ubezpieczalni Społecznej

Mieszkał   w Tomaszowie przy Pl. Kościuszki 18 m.1 ( tam też miał gabinet lekarski do 1938 r.),  od 20 października 1940 r. do 7 lutego 1945 r. przy ul.  św. Antoniego 55 gdzie wybudował piętrowy dom mieszkalny i urządził prywatny gabinet lekarski ( obecnie nieruchomość we władaniu miasta). Posiadał dowód osobisty 937/469676 z 10 lipca 1935 r. Fotografia z wniosku o wydanie dowodu w 1935 r. i fotografia z roku 1929 w załączeniu ( pochodzi ze zbiorów APPToTM – zbiór ikonograficzny sygn. I/B/3).

Po wybuchu I wojny światowej został zmobilizowany do Armii Carskiej. Do 1918 oficer lekarz w wojsku rosyjskim. W 1919 r. powrócił do kraju i został powołany do służby w Wojsku Polskim. W roku 1920 jako kapitan lekarz  ordynator w  wojskowych szpitalach w Łowiczu, Włocławku i Skierniewicach.       W roku  1921 zwolniony do rezerwy[2].

Po powrocie do Tomaszowa Mazowieckiego objął stanowisko dyrektora szpitala miejskiego św. Stanisława przy ul. św. Antoniego 47. Na stanowisku tym pracował nieprzerwanie do września 1939 r. Członek Naczelnej Izby Lekarskiej RP. Autor szeregu publikacji z zakresu chirurgii grubych jelit w fachowej prasie polskiej, niemieckiej i rosyjskiej. Prezes tomaszowskiego oddziału Związku Lekarzy Polskich[3].

W latach 30. najuboższym udzielał bezpłatnie pomocy medycznej.    We wrześniu 1939 r. pozostał w mieście jako jedyny lekarz. W oparciu o szpital miejski, PCK i harcerzy zorganizował pomoc medyczną dla cywilnych ofiar bombardowań miasta. Ratował rannych żołnierzy WP. W okresie okupacji czynnie wspomagał zbrojne podziemie[4]. Po wojnie w 1952 r. odznaczony srebrnym Krzyżem Zasługi. Czynny zawodowo do śmierci. W testamencie zwłoki swe przekazał AM w celach naukowych.

Zmarł w 1955 r. prochy złożono w grobie położonym na północnym skraju kwatery VIII  cmentarza ewangelicko augsburskiego w Tomaszowie Mazowieckim.

Żonaty od 1920 r. z Martą Kramm ur. 21.021890 r. w Tomaszowie córka Fryderyka i Henrietty[5]. (fotografia z 1923 r. z akt paszportowych znajdujących się w zbiorach APPToTM – Ekspozytura Starostwa Brzezińskiego) Ślub w tomaszowskim ewangelickim kościele  Zbawiciela.

Małżonkowie Marta i Alfred A. posiadali dwoje dzieci. Syn Aleksander  ur. 21.03.1921 r. w Tomaszowie. W Łodzi studiował farmację, służył  jako farmaceuta w WP, pułkownik, komendant  Wojskowego Ośrodka Farmacji                 i Techniki Medycznej WP w Celestynowie. Zmarł 31.03.1989 r. Córka Felicja Marta ( prywatnie używała imienia Felicitas) ur. 9.06.1922 r. W 1945 r. wyjechała z Tomaszowa, wyszła za mąż za Oskara Langego. Wróciła do Tomaszowa w 1950 r. następnie wyprowadziła się do Warszawy [W-wa Śródmieście] zmarła bezpotomnie 11.04.2009 r.


Opracował MF. Przypisy ;
 [1] APPToTM, wniosek nr 937/469676 Alfreda Augspacha  z 10 lipca 1935 r. o wydanie dowodu osobistego, dane  potwierdzone przez Kierownika Wydziału Administracyjnego Magistratu w Tomaszowie Maz. Al. Krejckanta.
 [2]  Stanisław  Łoza CZY WIESZ KTO TO JEST, str.14, wyd. Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa 1938.
 [3] tamże
 [4] Relacje Członków ZBOWiD w Tomaszowie Mazowieckim t.2 s.170, relacja Stanisława Pasika.
 [5] APPToTM,  Starostwo Powiatowe Brzezińskie Ekspozytura w Tomaszowie Mazowieckim,  sygn..85 paszporty T.I z 1931 r., paszport Marty Augspach  wydany 07.03.1931 r.

 

ZYGMUNT RÓŻYCKI urodził się 07 grudnia 1883 r. we wsi Łęka ( obecnie Dąbrowa Górnicza pow. olkuski). Był synem Jana Różyckiego herbu Rola                 i Filomeny z Zielińskich, którzy byli właścicielami miejscowego folwarku. Miał również dwie siostry: Helenę i Zofię. Jego ojciec w latach 1884-1912 mieszkał         i pracował jako notariusz w Tomaszowie Mazowieckim i był aktywnym uczestnikiem życia gospodarczego i kulturalnego naszego miasta. Współtworzył powstanie lokalnej Szkoły Handlowej jak również w 1902 r. zakładał stowarzyszenie „ Lutnia”. Ich domem rodzinnym była willa przy ul. Św. Antoniego 24, w której obecnie mieści się Powiatowa Stacja Sanitarno- Epidemiologiczna [„pałacyk rejenta”].

W naszym mieście Zygmunt Różycki spędził swoje lata dzieciństwa oraz młodości. Tutaj udzielał się jako aktor amator w miejskim klubie „Resursa” mieszczącym się wówczas w domu tkaczy przy ówczesnej ulicy Pilicznej.  Od 1901 r. zamieszkał w Warszawie. Dostał posadę urzędnika kontroli dochodu Kolei Nadwiślańskiej. W latach dwudziestych XX wieku pracował jako referent  w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Jednakże przede wszystkim był poetą piszącym poezje i wiersze. Jego pierwsze utwory poetyckie zostały wydane w Warszawie w 1911 r. w tomiku „ Wybór Poezyj”, które to przedmową opatrzył znany poeta okresu Młodej Polski – Kazimierz Przerwa- Tetmajer.

Zygmunt Różycki wielokrotnie w swojej początkowej twórczości powracał do Tomaszowa i okolic pokazując w swej poezji jego piękno. I tak : w opublikowanym poemacie „ Modre wody” wychwalał pejzaże Niebieskich Źródeł, w poemacie „ Nad Pilicą” oraz w wierszu „ Tu ona kiedyś była” opiewał uroki naszej rzeki. W wierszu „ Ze wspomnień” opisywał Groty Nagórzyckie, natomiast w wierszu „ Pójdę na ciemne bory” wspominał lasy Spalskie.

Najbardziej znany jego utworem był wiersz „Na ustach koralu”, który to został przebojem muzycznym śpiewanym przez samego Jana Kiepurę. Był również autorem książek dla dzieci, z których najbardziej znana to „Bajka o czarnoksiężniku i jego niegrzecznym synku”.

W roku 1910 zawarł związek małżeński z Heleną Teofilą Głodkowską- jednakże nie dochowali się dzieci.

Należał do grupy artystów tzw. Młodej Polski, prezentował w owych czasach dość ekscentryczny wygląd, który był typowy dla ówczesnej cyganerii, był również stałym bywalcem warszawskiej kawiarni „Udziałowa”.

W lipcu 1926 r. z  uwagi na bardzo ciężką chorobę musiał przejść na emeryturę, którą pomógł mu otrzymać Związek Literatów Polskich. Ostatnie lata swojego życia spędził w niedostatku i zapomnieniu. Zmarł 3 kwietnia 1930 r. w szpitalu w Pabianicach i w tym mieście został pochowany.

Opracował Zygmunt Dziedziński na podstawie: gazeta Życie Dąbrowy Górniczej- artykuł „ Tablica pamiątkowa Z. Różyckiego", Emilian Leszczyński – „Teatr w Tomaszowie Mazowieckim” wyd. MBP w Tomaszowie Mazowieckim 2004, wikipedia <Zygmunt Różycki-wikizaglebie.pl>,