AKTUALNOŚCI I WYDARZENIA

UCHWAŁA ZARZĄDU TOWARZYSTWA PRZYJACIÓŁ TOMASZOWA MAZOWIECKIEGO W SPRAWIE USTANOWIENIA MEDALU OKOLICZNOŚCIOWEGO Z OKAZJI 50-LECIA UTWORZENIA TOWARZYSTWA PRZYJACIÓŁ TOMASZOWA MAZOWIECKIEGO

Realizując Uchwałę Walnego Zgromadzenia Członków w sprawie przyjęcia planu rzeczowo-finansowego na 2018 r. oraz na podstawie § 24 p. d) Statutu Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego uchwala się co następuje :

  1. Ustanawia się Medal Okolicznościowy z okazji 50-leia utworzenia Towarzystwa Przyjaciół Tomaszowa Mazowieckiego zwany dalej Medalem.
  2. Przyjmuje się wzór Medalu opracowany przez Jana Woickiego stanowiący załącznik do uchwały.
  3. Medal jest przyznawany uchwałą Zarządu TPTM w trybie określonym Regulaminem stanowiącym załącznik do uchwały.
  4. Uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia.

Uchwała przyjęta jednomyślnie 9 sierpnia 2018 r.

  


ZAPROSZNIE DO MUZEUM

FRAGMENT WYKŁADU  „POSIADŁOŚCI RAWITÓW OSTROWSKICH

Tomasz Ostrowski za sprawą wyjątkowych zdolności, pracowitości, gospodarności i zapobiegliwości, ale też za sprawą korzystnie zawartych małżeństw stał się właścicielem ogromnego majątku. Pnąc się w górę drabiny społecznej uzyskiwał kolejne godności  jednocześnie pomnażając swój majątek. U schyłku swego życia stał się wielkim posiadaczem ziemskim, zgromadził wielomilionową magnacką fortunę, która stawiała go w gronie najzamożniejszych Polaków tamtej epoki. W dyspozycji przedśmiertnej każdemu z pięciu swych synów wyznaczył odrębne dobra, każde o przybliżonej wartości 556 tys. złotych polskich. Nawet gdy założymy, że każda z jego czterech córek mogła otrzymać dobra o mniejszej wartości to w   sumie majątek Tomasza Ostrowskiego można w przybliżeniu oszacować na 3,5 do 4,5 mln ówczesnych złotych polskich. (po przeliczeniu wg. stawek cen złota na walutę współczesną daje to od 121 do 155 mln. zł)

Rodzice Tomasza, Piotr Ostrowski i Konstancja Katarzyna ze Stoińskich nie zaliczali się do rodzin majętnych. Z pewnością byli posesjonatami posiadając pewną własność dziedziczną. Według Antoniego hr. Ostrowskiego posiadali niewielki majątek Krupy – Ostrów Mały k. Kocka w Lubelskiem[1] (wówczas Krupy i Ostrów leżały w powiecie stężyckim, woj. sandomierskie). Tam też 21 grudnia 1735 r. urodził się przyszły hrabia i senator. Właściwie to o stanie majątku jego rodziców, rodzeństwa i ich pozycji społecznej i kto odziedziczył posiadłość Krupy nic pewnego nie wiemy[2].

W roku 1765 Tomasz Ostrowski mając 30 lat i ugruntowaną pozycję na dworze Stanisława Augusta Poniatowskiego zawiera związek małżeński z Józefą Godlewską (1725-1780) herbu Gozdawa, starościanką nurską[3]. Dzięki temu staje się średnio zamożnym posesjonatem z majątkiem w Ziemi Nurskiej. Dostępne biografie jak i zachowane materiały archiwalne nie wskazują jaka lub jakie to były posiadłości[4]. Wiemy natomiast, że w sierpniu 1773 r. uzyskuje godność podkomorzego nurskiego, zostaje posłem tej ziemi na sejm i na publicznej licytacji kupuje w Warszawie przy ul. Bielańskiej 6 pojezuicką kamienicę nr hip. 605[5].

W roku 1780 umiera jego pierwsza żona, Józefa Ostrowska z Godlewskich.  Zostaje ona pochowana w krypcie kościoła św. Krzyża[7]. Rok po jej śmierci, 26 lipca 1781 r. w warszawskim Kościele św. Krzyża Tomasz Ostrowski zawiera związek małżeński z znacznie młodszą od siebie Apolonią Ledóchowską[8]. Małżeństwo Tomasza z Apolonią Ledóchowską było największym krokiem w karierze majątkowej Tomasza Ostrowskiego. Matka Apolonii, Ludwika z Denhoffów była właścicielką Ujazdu i dóbr ziemskich zwanych „dobrami ujezdzkimi”. Dzięki temu małżeństwu Tomasz Ostrowski wszedł w posiadanie Ujazdu wraz z pałacem i wsiami Tobiasze, Skrzynki, Przysiadłów, Ojrzanów, Sangrodz, Niebrów, Kuczołów, Łagiewniki z młynem Rudą, Zawadę i Brzustówkę[9]. Formalnie stało się to w roku 1786, kiedy teściowa Ludwika Ledóchowska z Denhoffów odsprzedała mu wszystkie prawa do dóbr ujezdzkich. Tego samego roku Tomasz Ostrowski kupuje od Konstantego Felicjana Szaniawskiego pałac przy ul. Miodowej 8 w Warszawie. Dwa lata później, około roku 1788 po odkryciu złóż rudy żelaza w okolicy wsi Niebrów założył osadę górniczo hutniczą pod nazwą Tomaszów[10].

W roku 1792 Tomasz Ostrowski wszedł w posiadanie dużego majątku ziemskiego na Podolu. Brat jego drugiej żony, Antoni Ledóchowski wypełniając zapis testamentowy Franciszka Ledóchowskiego przekazał mu miasteczko Tetyjów i majątek ziemski Piatyhory oraz Pieczychwost i Milatyn leżące wówczas w woj. bracławskim na Podolu jako przypadające Apolonii (Ledóchowskiej)[11].

W połowie lat 90. XVIII wieku, najprawdopodobniej w roku 1796 Tomasz Ostrowski w drodze kupna stał się właścicielem dóbr Helenów i Nadarzyn w ówczesnym powiecie błońskim[12].

Rok 1798 jest znamienny nie tylko dla Tomasza Ostrowskiego, ale i dla jego potomków. W Ujeździe odwiedza go król pruski Fryderyk Wilhelm. Najprawdopodobniej podczas tej wizyty Tomasz Ostrowski otrzymuje dziedziczny tytuł hrabiego[13]. Nadmienić należy, że w wyniku III rozbioru Polski, od 1795 r. dobra ujezdzkie znajdowały się w zaborze pruskim a Tomasz Ostrowski był poddanym Fryderyka Wilhelma.

W roku 1799 powiększa dobra ujezdzkie odkupując od rządu pruskiego skonfiskowane Komisji Edukacji Narodowej pojezuickie majątki Żelechlin i Kopiec wraz z młynem Pudło[14].

Poniżej krótka charakterystyka posiadłości Tomasza Ostrowskiego.

DOBRA UJEZDZKIE

Największą miejscowością w dobrach ujezdzkich było miasteczko Ujazd. W roku 1827 było w nim 77 domów i 878 mieszkańców[15]. Tomasz Ostrowski w roku 1786 zastał istniejący tam pałac w ruinie. Na jego miejscu wybudował drewniany dwór, który później przebudowano na pałac. Od roku 1790 Ujazd stał się główną rezydencją rodzinną Ostrowskich. Zamieszkiwała w nim rodzina Antoniego Ostrowskiego (do 1832 r.), następnie od 1851 Stanisława Ostrowskiego, później Juliusza Ostrowskiego i do wiosny 1945 r. Jana Krystyna Ostrowskiego.[16]

W latach 1882-1886 pałac gruntownie przebudował Juliusz Ostrowski (1854-1917), syn Stanisława a wnuk Antoniego. Z wcześniejszej budowli barokowej uzyskał charakter neogotycki. Prawdopodobnie projektantem a na pewno nadzorującym przebudowę był architekt Fryderyk Tschoepe z Piotrkowa[17]. Następna przebudowa miała miejsce w latach 1920-1922. Dokonaną ja na zlecenie Jana Krystyna Ostrowskiego (1894-1981)[18]. Obok pałacu znajduje się dobrze zachowany rozległy (ok.14 ha) park krajobrazowy z starym drzewostanem i zespołem stawów rzeki Piasecznicy. Park założono pod koniec XVIII wieku jest obecnie jednym z najpiękniejszych w powiecie tomaszowskim. Duża w tym zasługa Jana Krystyna Ostrowskiego, którego pasją była hodowla roślin. W parku rosły m. in. białe topole, stare olchy, skrzydłorzechy kaukaskie, lipy, a od strony południowej świerki srebrzyste. W parku spotkać możemy również skupiska dębów, brzóz i klonów. Wśród starego drzewostanu pomniki przyrody w postaci białych topoli (jeden z okazów posiada około 30 metrów wysokości, zaś obwód pnia wynosi 7 metrów). W parku znajdowało się kilka sztucznych stawów założonych w oparciu o wody rzeki Piasecznicy.

PAŁACYK PRZY MIODOWEJ 8 W WARSZAWIE

W pierwszych latach XVIII wieku na działce należącej wówczas do rodziny Szaniawskich, pod numerem hipotecznym 481 przy ul. Miodowej w Warszawie, wybudowano pałac. Od roku 1743 jego właścicielem został Józef Szaniawski a od roku 1770 należał do Konstantego Szaniawskiego. Pałac przebudowany w 1782 roku według projektu Stanisława Zawadzkiego. W roku 1786 Tomasz Ostrowski kupuje od Szaniawskich tenże pałac i około roku 1812 zleca architektowi Fryderykowi Albertowi Lesselowi jego przebudowę[19]. Po jej zakończeniu zamieszkał w  pałacu na stałe i tam też w roku 1817 zmarł.

W wieku XIX pałac przy ul. Miodowej kilkakrotnie zmieniali się właściciele budynku. Wtedy też stał się budynkiem czynszowym. W latach międzywojennych prawdopodobnie zamieszkiwał w nim Krystyn hr. Ostrowski, który był właścicielem dóbr ziemskich Korczew Miedzna Jatrypory w siedleckim[20]. Podczas II wojny światowej, w roku 1944 r. pałac został doszczętnie zniszczony. Odbudowano go w 1950 w zachowując styl klasycystyczny. Budynek wpisany 1.07.1965 r. do rejestru zabytków nieruchomych miasta stołecznego Warszawy pod nr 3032. Sąsiaduje z pałacem Branickich (Miodowa 6/8) i pałacem Morsztynów (Miodowa 10).

Przy tej samej ulicy pod nr 12 znajdowała się kamienica wybudowana w roku 1770 dla biskupa Antoniego Kazimierza Ostrowskiego. Ona również uległa zniszczeniu w 1944 r. a odbudowana została w 1950.

TETYJÓW I PIATYHORY NA PODOLU

W roku 1792 Tomasz Ostrowski wszedł w posiadanie dużego majątku na Podolu.     Brat jego drugiej żony, Antoni Ledóchowski wypełniając zapis testamentowy Franciszka Ledóchowskiego przekazał mu miasteczko Tetyjów i majątek ziemski Piatyhory oraz Pieczychwost i Milatyn leżące wówczas w woj. bracławskim jako przypadające Apoloni (Ledóchowskiej)[21]. W tym czasie, kiedy Tomasz Ostrowski obejmował te posiadłości w ich skład wchodziło ponad trzydzieści wiosek i osad[22]. W Tetyjowie Tomasz Ostrowski wybudował dwór i ufundował murowany kościół katolicki[23] pw. św. Wincentego z Ferrary. Ponadto założył szkołę parafialną i ufundował szpital dla ubogich. W Piatyhorah wybudował drewniany kościół katolicki. Dokonał dokładnych pomiarów majątku, wprowadził nowoczesne metody gospodarowania. Zorganizował handel zbożem poprzez wybudowanie składów w Odessie[24].

Tak pisał o Tetyjowie Eustachy Iwanowski:

„…Dla zgaszenia nieustających rebelii, panowie polscy osiadali w Ukrainie, opiekowali się ludem, nie dopuszczali ucisku włościan, budowali domy, zakładali miasteczka. Tomasz Ostrowski, podskarbi W. koronny, mąż w Polsce szanowany, ojczyznę kochający, nabył prawa u Ledóchowskich wojewodziców Czernichowskich, braci swej żony; został dziedzicem Tetyjowa. Dom wymurował, często tu przemieszkiwał. Grunta pomierzył. Padura komornik, plany i pomiary całej Tetijowszczyzny pokończył. Zaprowadził lepsze gospodarstwo, rząd stały i gorliwą dla włościan opiekę. Puszcza Olbaczowska, czyli Łobaczowska z wielkimi lasami była głównym bogactwem i ozdobą majątku. Dobrze była administrowaną i strzeżoną[25]

Majątek Tetyjów – Piatyhory w 1793 r. po II rozbiorze Polski znalazł się w granicach Rosji. Początkowo zagrożony sekwestrem przez wojska carycy Katarzyny II. Prawdopodobnie z obawy przed ewentualną konfiskatą Tomasz Ostrowski sprzedał jego część Wincentemu Rohozińskiemu (Rogozińskiemu) od którego w 1858 r. kupiła go rodzina Lipkowskich[26]. Około roku 1816 dobra te znalazły się w guberni kijowskiej. Prawdopodobnie część tych posiadłości w wyniku spadku po Tomaszu otrzymali jego synowie Tadeusz, Franciszek i ks. Atanazy Ostrowski.

Tetyjów (Tetijiw) to obecnie 13 tys. miasteczko na Ukrainie w obwodzie kijowskim, siedziba władz rejonowych. Zachował się dwór parterowy klasycystyczny wybudowany przez Tomasza Ostrowskiego. Piatyhory to wieś w rejonie tetyjowskim obwód kijowski.

Ciekawy opis historii Tetyjowa odnalazłem w Tygodniku Ilustrowanym z 1884 r.[27] Zamieszczono tam również obrazy Feliksa Brzozowskiego przedstawiające widok ogólny Tetyjowa z połowy XIX wieku oraz widok tamtejszego kościoła, którego fundatorem był m. innymi Tomasz Ostrowski.

NADARZYN

Najprawdopodobniej w roku 1796 Tomasz Ostrowski w drodze kupna stał się właścicielem dóbr Helenów i Nadarzyn w ówczesnym powiecie błońskim[28]. Około roku 1806 z jego inicjatywy i środków, wybudowano w Nadarzynie kościół parafialny pod wezwaniem św. Klemensa[29]. Wzniesiono go w stylu klasycystycznym według projektu architekta Jakuba Kubickiego. Kościół jest budowlą na planie owalu, z dobudową kruchtą z jednej i zakrystią po przeciwnej stronie. W tym samym czasie T. Ostrowski zlecił budowę zajazdu. Zaprojektował go ten sam architekt. Został on usytuowany w pobliżu kościoła i rynku                     u wylotu głównego traktu w kierunku Warszawy. Zajazd ten jest obszerną budowlą neoklasycystyczną. Był gospodą licznie odwiedzaną przez kupców. W 1809 roku przed bitwą pod Raszynem w zajeździe gościć miał Józef Poniatowski.

HELENÓW

Helenów stał się własnością Tomasza Ostrowskiego około toku 1806. Wtedy też rozpoczęto budowę pałacu wg. Projektu Jakuba Kubickiego lub Stanisława Zawadzkiego[30]. Równolegle z pałacem wybudowano dwie wolnostojące oficyny. Wraz z budową pałacu założono rozległy park. Od roku 1817 właścicielem pałacu i posiadłość ziemskiej Helenów zostaje syn Tomasza, Władysław Ostrowski (1790-1862), który z kolei w roku 1819 sprzedaje posiadłość Tadeuszowi Ostrowskiemu (1792-1842). Najprawdopodobniej Helenów w posiadaniu Rawitów Ostrowskich pozostawał do 1834 r. lub nawet do 1842, kiedy to Tadeusz Ostrowski sprzedaje dobra Wincentemu Arkuszewskiemu[31].

W roku 1855 Helenów nabył Stanisław Potocki, który kazał pałac przebudować w stylu neorenesansowym. Od tego czasu znany jest pod nazwą Pałac Potockich. Po II wojnie światowej pałac w Helenowie stał się miejscem wypoczynku kadry oficerskiej, a obecnie mieści się w nim Ośrodek Reprezentacyjny Ministerstwa Obrony Narodowej.

FALENTY k. Warszawy

W latach 1830-1839 pałac, park i dobra ziemskie Falenty k. Warszawy stanowiły własność syna Tomasza, ks. kanonika Atanazego Ostrowskiego (1791-1866)[32]. Wiadomym jest, że w roku 1818 po śmierci Zofii Dangel dobra sprzedano na licytacji. Kupującym, przynajmniej formalnie nie był ks. Atanazy Ostrowski, który wszedł w ich prawne posiadani dopiero w roku 1830. W roku 1832 meble i inne cenne ruchomości z pałacu w Helenowie zostały zdeponowane przez uchodzącego z Polski Tadeusza Ostrowskiego właśnie w falenckim pałacu ks. Atanazego Ostrowskiego[33]. Również pewne jest, że w latach 1830-1838 majątek Falenty ks. Atanazy Ostrowski wydzierżawił na lat dziewięć Janowi Jeziorańskiemu[34]. Po niespełna 10 latach posiadania, w 1839 r. ks. Atanazy Ostrowski odsprzedał Falenty warszawskiemu kupcowi Augustowi Spiskiemu[35]. Pałac w Falentach został przebudowany w latach 1852 -1857 przez ówczesnych właścicieli Przezdzieckich. Przebudowę dokonano według projektu Franciszka M. Lanciego. Wtedy to uzyskał charakter neorenesansowy i w takim kształcie pałac przetrwał do współczesności.

Ks. kanonik Atanazy Ostrowski był również właścicielem znacznego majątku na Ukrainie w dobrach Tetyjowskich. Były to posiadłości ziemskie Kasperówka, Kosów i Pohreby w guberni kijowskiej, które otrzymał w spadku po Tomaszu Ostrowskim, a około roku 1860 sprzedał Tomaszowi Potockiemu oraz Tadeuszowi i Zofii Ostrowskich. Jak wspomniałem wcześniej po klęsce powstania listopadowego i emigracji do Francji Tadeusza Ostrowskiego, był też w posiadaniu Raszyna, Lesznowoli, Słomina, Łazowa i Sękocina w powiecie warszawskim[36].

POWIĘKSZANIE POSIADŁOŚCI  PRZEZ ANTONIEGO hr. OSTROWSKIEGO

Dzieci Tomasza Ostrowskiego odziedziczyły ogromny majątek, ale nie posiadły tak genialnych zdolności do jego pomnażania. Wyjątkiem okazał się Antoni Ostrowski, najstarszy syn z małżeństwa Tomasza Ostrowskiego z Apolonią. Antoni urodził się 24 maja 1782 r. w Warszawie. Samodzielne zarządzanie włościami ujezdzkimi rozpoczął mając 23 lata. Odziedziczony majątek już na początku gospodarowania powiększył dokupując przyległe wsie Czechowice, Małecz, Łaziska, Łagiewniki, Komorów, Zaborów, Naropną, Wolę Naropieńską.[37] Rozpoczął zakładanie nowych osad poprzez akcję osadnictwa i uprzemysłowienia. W wyniku tych działań rozwinął osadę Tomaszów założoną przez Tomasza Ostrowskiego tworząc w niespełna sześć lat nowe miasto przemysłowo handlowe z satelickimi osadami przemysłowo rolnymi Ostrów, Nowy Ostrów, Rawitów, Łusin, Borek (Precz Bieda), Lipianki i Bocian.

KLUCZ ZAWIEPRZYCKI

Dalsze powiększenie posiadłości nastąpiło w wyniku małżeństwa Antoniego hr. Ostrowskiego zawartego w 1795 r. z wówczas 16 letnią Józefą Zofią z Morskich herbu Topór[38] (1879-1813). Jej stryj, Ignacy Morski zapisał dzieciom Józefy swe dobra w Lubelskim. W roku 1819 dobra zwane Kluczem Zawieprzyckim zostały przejęte przez Antoniego Ostrowskiego po spłaceniu rodziny Morskich. W skład tego nowego majątku wchodziły Zawieprzyce, Wólka Zawieprzycka, Spiczyn, Wojciechów, Jawidz, Ignaców, Maszki, Chorlęź, Grabianowice[39]. Do Klucza Zawieprzyckiego należał też Wojciechów z folwarkiem Ignaców. W roku 1827 był drugą co do wielkości miejscowością klucza zawieprzyckiego należącego do majątku rodziny Ostrowskich. Znajdował się tam drewniany kościół parafialny, 63 domy z 549 mieszkańcami. Gruntów było 1268 mórg ziemi ornej a w folwarku 82 mórg łąk, 32 morgi ogrodów i zabudowań, 641 mórg lasu wysokopiennego i 200 mórg zalesionych, 75 mórg zarośli, 17 mórg stawów, 65 mórg pastwisk i dróg oraz 8 mórg   probostwa. 1806 mórg ziemi i 210 mórg lasu należało do włościan. Folwark Ignaców posiadał 2 domy, 22 mieszkańców, 707 mórg ziemi ornej. W skład dóbr Wojciechów wchodziły też wsie Maszki 42 domy, 383                 mieszkańców, 1107 mórg ziemi włościańskiej, Gaj Duży 8 domów, 92 mieszkańców, 72 mórg, Gaj Mały 9 domów, 82 mieszkańców, 188 mórg.

W Archiwum Akt Dawnych w zespole Archiwum Ostrowskich z Ujazdu zachowały się dokumenty potwierdzające nabycie własności i potwierdzenie, że Antoni Ostrowski zapłacił Ignacemu Morskiemu z tego tytułu 15 tys. dukatów. Tak więc po roku 1818. Antoni Ostrowski został właścicielem tego majątku. Same Zawieprzyce były wtedy wsią z 79 domami i 905 mieszkańcami. Na wyniosłym brzegu doliny Wieprza wznosił się zamek otoczony parkiem a w nim kaplica[40]. W tym też czasie otoczył pałac i park murem z okazałą bramą wjazdową. Zbudował oranżerię a parkowi nadał charakter romantycznego ogrodu.                      Po pożarze jaki miał miejsce w połowie XIX wieku zamku nie odbudowano[41]. Zabezpieczone ruiny możemy oglądać do dziś. Funkcje mieszkalne po pożarze zamku przejęła oficyna i dwór, będący własnością dzierżawcy majątku.

Po roku 1832 dobra zawieprzyckie podobnie jak i inne dobra Antoniego Ostrowskiego zostały zajęte sekwestrem przez Rząd Królestwa z tym, że konfiskacie uległa jedynie połowa majątku. Druga połową zarządzała Julia z Ostrowskich Michałowska. Dopiero w 1853 r. Stanisław Ostrowski wykupił od Tytusa Dzieduszyckiego wierzytelności na hipotece Zawieprzyc a następnie jako posagowe zmarłej matki wykupił je na licytacji od Skarbu Królestwa Polskiego. Tak więc dopiero w roku 1860 majątek w całości wrócił do rodziny Rawitów Ostrowskich stając się własnością Stanisława Ostrowskiego[42] (syna Antoniego).

W 1864 roku po powstaniu styczniowym ziemia dworska została uwłaszczona. Powstała wtedy samodzielna miejscowość Wólka Zawieprzycka, którą włączono do gminy Serniki. Do majątku Zawieprzyce należał odtąd tylko niewielki folwark z 1 domem i 8 stałymi mieszkańcami. Ostrowscy władali zawieprzyckim majątkiem aż do roku 1945 r. Pod koniec XIX wieku dzierżawcą majątku w Zawieprzycach został stryjeczny dziadek Marii Skłodowskiej, Ksawery[43] a po nim jego syn Bolesław Skłodowski. Późniejsza noblistka, spędzała w Zawieprzycach wakacje. Ksawery Skłodowski pochowany jest nieopodal, w Kijanach. Maria Skłodowska-Curie pozostaje patronką zawieprzyckiej szkoły.

W drodze sukcesji po Stanisławie Ostrowskim następnym właścicielem Zawieprzyc był Juliusz Ostrowski a ostatnim dziedzicem do 1944 r. Jan Krystyn Ostrowski.

BOLESTRASZYCE

Po roku 1820 a przed 1830 majątek Antoniego Ostrowskiego powiększył się o dobra Zarzecze i Bolestraszyce w dolinie Sanu (obecnie gmina Żurawice pow. przemyski woj. podkarpackie). Majątek ten w wyniku rozliczeń rodzinnych przypadł Józefie Ostrowskiej. W 1831 r. otrzymała go Julia Olimpia Ostrowska po zamążpójściu za Piotra Michałowskiego. (Piotr Michałowski był bratem Antoniny Ostrowskiej z Michałowskich, trzeciej żony Antoniego. Tak więc był on jednocześnie jego szwagrem i zięciem). Od roku 1834 dobrami zarządzał Piotr Michałowski[46]. Na początku drugiej połowy w. XIX (w l.1853-1862 r.) część gruntów należących do majątku Bolestraszyc została zajęta pod budowę szańców i fortów twierdzy Przemyśl. Julia Michałowska (wraz z dziećmi) zamieszkiwała i gospodarowała w Bolestraszycach do roku 1910. Pod koniec XIX wieku na posiadłości ziemską tzw. mniejszą składało się: 731 mórg ziemi ornej, 195 mórg łąk i sadów, trzy pastwiska, 176 mórg lasów[48]. Posiadłość większa to 868 mórg ziemi ornej, pastwisk 176 mórg, lasów 1326 mórg.

Obecnie w dawnym parku dworskim znajduje się ogród dendrologiczny i Zakład Fizjografii PAN i PTN. W parku ponad 2000 gatunków i odmian roślin. Poza parkiem poleca się zwiedzenie fortu pancernego San Rideau zbudowanego około 1895 r. Według Przewodnika po Polsce z centrum Przemyśla do Bolestraszyc jest niespełna 8 km i dojedziemy kierując się na północny wschód.

MIASTO PRZEMYSŁOWO HANDLOWE TOMASZÓW MAZOWIECKI

Jak wynika z wcześniejszej części opracowania, Tomasz Ostrowski około roku 1788 po odkryciu złóż rudy żelaza w okolicy wsi Niebrów założył osadę górniczo hutniczą pod nazwą Tomaszów[50]. Tomaszów w roku 1789 liczyły 49 mieszkańców[51] i takim pozostawał przez następne 25 lat. W 1815 r. liczył 37 stałych mieszkańców i cztery domy.

Pierwszą okazałą budowlą jaka powstała w Tomaszowie był pałac Antoniego Ostrowskiego. Najprawdopodobniej wybudowano go około roku 1812. Pałac powstawał etapami. Na początku pałac był budowlą parterową z trzypiętrową widokową wierzą. W roku 1817 obudowano oranżerię. Budowniczym gmachu był mistrz murarski Jan Komorowski z Ujazdu, który kierował się projektem autorstwa znanego architekta Fryderyka A. Lessela[52]. Nieco później obok pałacu utworzony został rozległy park. W roku 1815 w pobliżu osady hutników powstał murowany, jednopiętrowy dom familijny przeznaczony dla oficjalistów. W tym też czasie Antoni Ostrowski powziął zamysł utworzenia w Tomaszowie większego ośrodka przemysłowo handlowego. Realizacja tego zamierzenia zbiega się z zawarciem w roku 1821 drugiego małżeństwa z Antoniną Michałowską i zasiedleniem przez małżonków tomaszowskiego pałacu[53].

W roku 1822 wytyczone zostały przyszłe ulice osady fabrycznej a w wyniku rozwiniętej z rozmachem akcji osadnictwa fabrycznego w roku następnym przybyli do Tomaszowa pierwsi tkacze osadnicy. W roku 1824 z środków A. Ostrowskiego wybudowano nad Wolbórką pierwszą przędzalnię zwana „Stara Filatura” a po przeciwnej stronie browar i gorzelnię. Rok później powstała druga duża przędzalnia „Batavia”. W roku 1824 Tomaszów uzyskuje status osady przemysłowo handlowej, a w roku 1830 otrzymuje prawa miejskie. W mieście było wtedy 3250 stałych mieszkańców, 279 domów, dwie duże przędzalnie wełny, zakłady hutnicze, folusz, 3 farbiarnie i ponad 70 ręcznych                           zakładów tkackich[54]. (w tym czasie sąsiednie miasta powiatowe: Opoczno liczyło 2913 mieszkańców, Piotrków niewiele ponad 4 tys. mieszkańców). Tak więc bez wątpienia utworzenie w niespełna 8 lat nieomal od podstaw nowego miasta przemysłowego było bodaj największym życiowym osiągnięciem Antoniego hr. Ostrowskiego.

Dalszy rozwój Tomaszowa jako miasta prywatnego został zahamowany w roku 1831 po klęsce powstania listopadowego i nałożeniu sekwestru a następnie konfiskacie majątku Antoniego Ostrowskiego[55].

W roku 1869 Stanisław Ostrowski odzyskał skonfiskowane dobra ujezdzkie, ale z wyłączeniem miasta, które od roku 1844 posiadało status miasta rządowego a od 1851 było właścicielem 126 ha terenów miejskich[56].  Pomimo to miasto wielokrotnie korzystało z przychylności rodziny Ostrowskich. W roku 1861 Stanisław Ostrowski stanął na czele komitetu budowy kościoła parafialnego pw. św. Antoniego wspierając go finansowo i poprzez wpływy w Rządzie Gubernialnym i Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego[58]. Stanisław Ostrowski przekazał parafii działkę pod budowę kościoła wydzieloną z części ogrodu pałacowego od strony ul. Pilicznej. Ponadto ufundował ołtarz, organy, posadzki i szereg przedmiotów niezbędnych do funkcjonowania kościoła. W roku 1887 Stanisław Ostrowski stanął na czele komitetu budowy szpitala miejskiego. W tym przypadku również hojnie wspierał działo budowy przekazując na ten cel ponad 3600 rubli[59]. Również Juliusz Ostrowski i jego syn Jan Krystyn wielokrotnie dawali wyraz swojej sympatii dla miasta. Przykładem tego mogą być kolejne darowizny gruntów pod budowę pierwszej szkoły średniej i kościoła pw. Najświętszego Serca Jezusowego. Wymiana gruntów z miastem w związku z budowę koszar dla II dywizjonu 4.PAC i darowizna ponad 14 ha gruntów w obrębie miasta pod budowę szkół i ulic[60]. W roku 1926 J.K. Ostrowski wyraził zgodę na przyjęcie przez Tomaszów herbu Rawicz będącego herbem rodowym Rawitów Ostrowskich[61].

„Less Madères” w Vernou-sur-Brene /departament Tours w dolinie Loary we Francji/

Antoni Ostrowski jak i jego brat Władysław brał czynny udział w Powstaniu Listopadowym. Od 13 stycznia 1831 r. Antoni był dowódcą Gwardii Narodowej Warszawskiej. Od 28 maja 1831. senator – wojewoda. W sejmie poparł wniosek o detronizację Romanowów. Władysław Ostrowski był marszałkiem Sejmu Powstania 1831 r. Również czynny udział w powstaniu brał jego zięć (a zarazem szwagier), Piotr Michałowski. Za czynny udział w powstaniu Antoni Ostrowski został zaocznie skazany na śmierć, a jego dobra skonfiskowane. Konfiskata majątku była ogromnym ciosem i znacznie uszczupliła stan majątkowy rodziny. Musiał udać się na emigrację. Początkowo osiadł w Fontaineblean k. Saint-Germain-en Laye (departament Sekwany, tam, gdzie abdykował Napoleon). W roku 1844 z posiadanych środków Antoni Ostrowski nabył pałac i posiadłość       ziemską „Less Mederes” nad Loarą w okolicach Tours w środkowo zachodniej Francji[62]. W archiwum Ostrowskich z Ujazdu zachowały się dokumenty dot. nabycia i zagospodarowania tej posiadłości[63]. Antoni hr. Ostrowski zmarł 4 grudnia 1845 r. w Vernov-sur-Brene[64].  Posiadłość ta pozostawała w posiadaniu rodziny Ostrowskich do drugiej połowy lat 60. XIX wieku.

W dalszej części referatu przedstawiono proces odzyskiwania majątków przez Stanisława hr. Ostrowskiego oraz posiadłości Juliusza i Gustawa Ostrowskich. Końcowa części dotyczyła Jana Krystyna hr. Ostrowskiego jako ostatniego właściciela dóbr ujezdzkich i zawieprzyckich oraz Krystyna hr. Ostrowskiego jako właściciela Korczewa i innych dóbr w siedleckim.

Przypisy: [1] A. Ostrowski Żywot Tomasz z Rawitów Ostrowskiego ministra Rzeczypospolitej … str. 5, Wydano: Paryż w Księgarni Polskiej 3 maja 1836 r. (przyp. autora – w 1827 r. wieś Krupy k. Ostrowa w pow. lubartowskim miała 12 domów – tom IV s.733 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego- Warszawa 1892. Nadal istnieje wieś Krupy k. Ostrowa i Jeziorzan nad Wieprzem w pow. lubartowskim woj. lubelskie); [2] IPSB ( oraz PSB t.24 s.579) w biogramie T. Ostrowskiego autorstwa T. Kizwaltera podano, że Piotr Ostrowski był dziedzicem wsi Krupy, Zabiele, Skolimów, Zawada. W źródłach archiwalnych brak na to potwierdzenia. Nic nie wspomina o tym A. Ostrowski w ”Żywot Tomasza z Rawitów Ostrowskiego …”pisząc wprost, że „..urodził się Tomasz Ostrowski w stanie majątkowej mierności…” - patrz przypis 1.; [3] Dz. cyt. PSB t.24 s.579 biogram T. Ostrowskiego; [4] Przypuszczalnie mógł posiadać część miejscowości Godlewo lub Czyżew pow. Ostrowski na Ziemi Nurskiej, które w części należały do nieżyjącego już wówczas Krzysztofa Godlewskiego, starosty Nurskiego, ojca Józefy Ostrowskiej; [5] za T. Zielińska Archiwum Ostrowskich herbu Rawicz w zbiorach Archiwum Akt Dawnych w Warszawie Materiały z sesji naukowej 14 XII 1991 r. wyd. Muzeum w Tomaszowie Maz.,1994 r. - zakup kamienicy przez Tomasza Ostrowskiego jest poświadczony w wpisem do metryki Koronnej, sygn.292, k.113-114; [6] tamże (kamienica nr hip.605); [7] Józefa z Godlewskich Ostrowska zm.6 XII 1780 – Kasztelanowa Czerska żona Tomasza Adama hr. Rawita Ostrowskiego - epitafium na nagrobku w katakumbach kościoła św. Krzyża przy Krakowskim Przedmieściu 3 w Warszawie; [8] Akt małżeństwa nr 14 z roku 1781 zapisany w księdze ślubów warszawskiej parafii Św. Krzyża przez ks. Maruszewicza; [9] Archiwum Ostrowskich z Ujazdu w zbiorach Archiwum Głównym Akt Dawnych, sygn.573 - zakup posiadłości uzupełniających dobra ujezdzkie w latach 1788-1799, akt z 1786 r. - cyt. za T. Zielińską Ród Ostrowskich w dziejach Tomaszowa materiały z sesji naukowej14.12.1991, przypisy str.30; [10] nazwa Tomaszów (Tomaszew) pojawia się w roku 1888 w aktach stanu cywilnego parafii katolickiej Tobiasze oraz na mapie Prus Południowych Davida von Giillyego z lat 1802-1803. Kopie w zbiorach Muzeum im. Antoniego hr. Ostrowskiego w Tomaszowie Maz.); [11] materiał dotyczący tej posiadłości znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych - Archiwum Ostrowskich z Ujazdu, sygn. 1/344/0/-/0060 sprawy osobiste rodziny Ostrowskich oraz dokumentacja aktowa sygn.: 1250, 1257,1252,1256; [12] Akta dot. zakupu w Archiwum Głównym Akt Dawnych Akta Ostrowskich z Ujazdu, sygn.1157 nabycie Nadarzyna i Helenowa w pow. błońskim oraz sygn.1158 nabycie Helenowa i uregulowanie hipoteki 1804 r.; [13] A. Ostrowski Żywot Tomasza Ostrowskiego ministra …. Wyd. w Księgarni Polskiej Paryż 1836 (forma cyfrowa, e-bok, http//books.google.pl); [14] patrz przypis 8; [15] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich tom XII s. 761 wyd. Warszawa 1880-1914 nakładem Filipa Sulimierskiego i Władysława Walwskiego <http://dirop.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_XII >; [16] B. Olszewski Od Piątku do Soboty Wędrówki po ziemi łódzkiej, str.151-155 Wydawnictwo 86 Press, Łódź 1995 oraz T. S. Jaroszewski Po pałacach i dworach Mazowsza, przewodnik cz. II s. 106, Wydawnictwa Naukowo Techniczne Warszawa1996; [17] tamże; [18] po roku 1945 w pałacu miała siedzibę Gromadzka Rada Narodowa, była tam świetlica miejscowego PGR-u, ośrodek wypoczynkowy ZHP. Obecnie zespół pałacowo-parkowy jest własnością prywatną; [19] Marek Kwiatkowski Architektura miasta Warszawy - od Potopu Szwedzkiego do Powstania Listopadowego, wyd. PWN Warszawa 1989 s. 79 oraz tablica informacyjna na budynku; [20]niektóre źródła podają (nie jest to pewne), że Krystyn hr. Ostrowski mieszkał przy ul. Miodowej w pałacu Szaniawskich, który miał kupić w 1929 r. Jeżeli tak faktycznie było to po ponad 100 latach pałac (na krótko) wrócił do Rawitów Ostrowskich; [21] bogaty materiał dotyczący tej posiadłości znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych - Archiwum Ostrowskich z Ujazdu, sygn. 1/344/0/-/0060 sprawy osobiste rodziny Ostrowskich oraz dokumentacja aktowa sygn. 1250, 1257,1252,1256; [22] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich tom XII str. 323-324 podaje, że do dóbr Tejkowskich należały wioski: Jakimówka, Koszów, Kasperówka, Pohreby, Burkowce, Dąbrówka, Osiczna, Buhajówka, Rosiczki, Wysokie, Stodnica, Aleksandrówka, Zaszków, Puchaczówka, Szuleki, Michałówka, Buzówka, Sabadacz, Olszanka, Żytniki, Skibińce, Hałajki, Czerepinka, Zrajki, Żydowczyk, Tajnica, Horoszków, Krywczunka, Łobaczów; [23] Pierwszy kościół w Tetyjowie ufundowany w 1792 r. przez Ludwikę z Denhoffów spłonął i w jego miejsce Tomasz Ostrowski wybudował kościół murowany. Nie był jego jednym z fundatorem, współfinansowali budowę marszałek humański Dębowski i dziedzic pobliskiego Klukowa Bykowski; [24] A. Ostrowski Żywot Tomasza Ostrowskiego Rys wypadków krajowych 1763-1817 …, str. 107-132; [25] Eustachy Iwanowski Rozmowy o polskiej koronie, t.1, wyd. Kraków 1873, fragment ze str. 539; [26] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich T. VIII str. 61-62, wyd. pod red. F. Sulmierzyckiego, W. Walewskiego B. Chlebowskiego, Warszawa 1880; [27] Tygodnik Ilustrowany z 1884 r., nr 79-104 tom IV s.396-399,tekst pt. Tetyjów na Ukrainie, korespondencja autora podpisującego się „Bolesława znad Dniepru” ilustrowany obrazami Feliksa Brzozowskiego; [28] Akta dot. zakupu w Archiwum Głównym Akt Dawnych Akta Ostrowskich z Ujazdu, sygn.1157 nabycie Nadarzyna i Helenowa w pow. błońskim oraz sygn.1158 nabycie Helenowa i uregulowanie hipoteki 1804 r; [29] AGAD Komisja woj. Mazowieckiego Rząd Gubernialny Warszawski Wydz. Wyznań i Oświecenia Publicznego sygn.6360 kościół w Nadarzynie pow. błoński; [30] T. S. Jaroszewski W. Baraniewski Po pałacach i dworach Mazowsza -przewodnik cz. I, str.40, Wyd. Naukowo Techniczne, Warszawa 1997; [31] AGAD AOzU sygn.1174 sprzedaż Helenowa przez Tadeusza Ostrowskiego dla Wincentego Arkuszewskiego; [32] przyp. autora - ks. Atanazy Ostrowski (1791-1848) był synem Tomasza O. a bratem Antoniego Ostrowskiego; [33] AGAD AOzU sygn.1172 rzeczy kredensowe zdeponowane w pałacu ks. Atanazego Ostrowskiego w Falentach; [34] AGAD AOzU sygn. 1178 spór pomiędzy k. A. Ostrowskim a Janem Jeziorańskim; [35] T.S. Jaroszewski Po pałacach i dworach Mazowsza przewodnik cz. II, Wydawnictwa Naukowo Techniczne, Warszawa 1997; [36] AGAD AOzU sygn.0150 i sygn.0105 Atanazy Ostrowski- sprawy osobisto rodzinne; [37] za T. Zielińska Archiwum rodu Ostrowskich… Materiały z sesji naukowej 14 XII 1991 r., str.24; [38] najprawdopodobniej małżeństwo zawarte zostało 15 grudnia 1805 r. w Bolestraszycach k. Przemyśla; [39] AGAD AOzU sygn.0994 - Darowizna przez Ignacego Morskiego dóbr Zawieprzyce i Wojciechów potomstwu zmarłej Józefy z Morskich Ostrowskiej, tj. Julii, Stanisławowi, Józefowi i Tomaszowi Ostrowskim oraz rozliczenie między Ignacym Morskim, a Antonim Ostrowskim seniorem z tytułu sprzedaży w/w dóbr temuż Ostrowskiemu; [40]Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów … tom. XIV str.493 (Zawieprzyce) wyd. 1880 do 1906 nakładem. F. Sulimierskiego i Wł. Walewskiego   URL: http://dirop.icm.edu.pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV; [41] AGAD AOzU sygn.1087 dobra Zawieprzyckie -budownictwo 1848-1849; [42] AGAD AOzU sygn.1003, 1004, 1019 - odzyskiwanie dóbr Zawieprzyckich przez St. Ostrowskiego 1855-1866; [43] AGAD AOzU sygn.1030 dobra zawieprzyckie – dzierżawa przez Ksawerego Skłodowskiego z lat 1874-1880 ; [44] Przewodnik po Polsce - trasa 57, s.607, wyd. Sport i Turystyka, Warszawa 1996; [45] Mieczysław Kurzątkowski, Architektura barokowa ziemi lubartowskiej [w:] „Lubartów i Ziemia Lubartowska”, T.3, Lublin 1959 oraz Mieczysław Kseniak Parki i ogrody dworskie w woj. lubelskim, cz. 2 - Od Kijan do Dęblina wzdłuż Wieprza, Lublin 1983; [46] AGAD AOzU sygn.1239 Zarządzanie dobrami Bolestraszyce przez Piotra Michałowskiego oraz dzierżawa przez niego od St. Ostrowskiego czwartej części dochodów (przypadającej na Tomasza Ostrowskiego); [47] AGAD AOzU sygn.1241-Spór między Stanisławem Ostrowskim a Julią Michałowską o prawa do sum przyznanych przez władze państwowe jako wynagrodzenie za grunty w Bolestraszycach zajęte pod budowę szańców: akta dot. nabycia przez Julię Michałowską Bolestraszyc z licytacji, protokół akt detaksacji, inwentarz, korespondencja, notatki; [48] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych Krajów Słowińskich, t-1 s.300 (Bolestraszyce), wyd. 1880 r. nakł. F. Sulmierskiego i Wł. Walewskiego; [49] Dz. cyt. Przewodnik … trasa 46, s.488; [50] Nazwa Tomaszów pojawia się w roku 1888 w aktach stanu cywilnego parafii katolickiej Tobiasze oraz na mapie Prus Południowych Davida von Giillyego z lat 1802-1803; [51] Tabela ludności powiatu Inowłodzkiego z 1789 r., k.20 (za Alojza Żebrowska Rozwój przestrzenny miasta, Tomaszów Mazowiecki dzieje miasta, str. 39); [52] A. Kędzierski Pałac Ostrowskich w Tomaszowie Mazowieckim (zeszyt nr 11) wyd. Muzeum w Tomaszowie Mazowiecki, Tomaszów 2006 r. oraz Ostrowscy i ich rezydencje - referat A. Kędzierskiego z sesji naukowej zorganizowanej 15 lutego 2007 r., (zeszyt 12) wyd. Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim, Tomaszów 2007 r.; [53] tamże; [54] APTM AmTM sygn. 110– statystyka punktowa, k-ta 10 i dalsze dot. sprawozdań burmistrza; [55] W 1832 r. Specjalny Sąd Kryminalny w Warszawie skazał zaocznie A. Ostrowskiego na karę śmierci natomiast ostateczna decyzja Rady Administracyjnej Królestwa o konfiskacie majątku zapadł dopiero w 1837 r. za J. Kaczkowski Konfiskaty na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim po powstaniu 1831 i1843, s.199,292,349, wyd. Jan Cotty skład w księgarni Gebethner i Wolf, Warszawa 1918; [56] W roku 1851 miasto odkupiło za 126 044 ruble od Skarbu Królestwa grunty dawnego folwarku Ostrowskich w Tomaszowie o pow. 28 włók 20 morg i 23 prętów oraz budynki jakie się na nich znajdowały; [57] W roku 1857 St. Ostrowski odkupił pałac z ogrodem i parkiem od A. Krama płacąc 2 016 rubli; [58] S. Grad Kościół pod wezwaniem św. Antoniego w Tomaszowie Mazowieckim, s. 9,15,22, Archidiecezjalne Wydawnictwo Łódzkie, Tomaszów Mazowiecki 1998; [59] APTM AmTM gr II sygn.2255 - St. Ostrowski Przewodniczący Komitet Budowy Szpitala w Tomaszowie; [60] APTM US zesp.5 sygn.444 akta sprawy zdziałowej przez J. K. Ostrowskiego na rzecz miasta Tomaszowa Mazowieckiego; [61] APTM AmTM gr III sygn.1614; [62] AGAD AOzU sygn..0207 sprawy osobisto rodzinne Ostrowskich -poszukiwania przez A. Ostrowskiego majętności ziemskiej we Francji i zakup posiadłości Madères nad Loarą k. Tours (w tym informacje o Madères, wskazówki dla Hipolita Klimaszewskiego co do pertraktacji o zakup tej posiadłości, akt zakupu Madères i pokwitowanie na spłatę należności za nie, odezwa w sprawach polskich do mieszkańców Madères); [63] AGAD AOzU sygn. 0208, 0210 i 0211 - Sprawy osobisto rodzinne Ostrowskich - katalog biblioteki Antoniego Ostrowskiego w Madères, starania o zezwolenie papieskie na utrzymywanie przez Ostrowskich kaplicy domowej w Madères i otrzymany na to przywilej, spisy drzew, krzewów i roślin ogrodowych znajdujących się lub przeznaczonych ewentualnie do zaprowadzenia w Madères z uwagami o różnych właściwościach, sporządzony przez Antoniego Ostrowskiego; [64] wg. strony gminy Vernou-sur-Brrenne we Francji (http://www.vernou-sur-brenne.fr/ [dostęp 2014-02-14])